Sleutelen aan de mens moet

Filosoof John Harris bepleit de verbetering van de mens. We moeten onze evolutie zelf gaan sturen. Genetische manipulatie, ‘smart drugs’ – alles wat mensen slimmer en gezonder maakt, dat mag....

Van de scherpslijperij in het Nederlandse embryodebat begrijpt hij niet veel, maar bio-ethische kwesties liggen altijd gevoelig, weet John Harris. Mag hij het stuk dus toch even laten nalezen? ‘Ik krijg massa’s hatemail. Ik vind het niet erg om doodsbedreigingen te krijgen vanwege iets wat ik heb gezegd, wél om ze te krijgen voor iets dat ik niét heb gezegd.’

De filosoof Harris (63), hoogleraar bio-ethiek aan de universiteit van Manchester, is in Groot-Brittannië omstreden vanwege zijn radicaal utilitaristische en libertaire standpunten. Zo propageert hij abortus, euthanasie, gendoping, designer-baby’s en het klonen van mensen. Onlangs pleitte hij nog fel voor wetgeving die experimenten toestaat aan hybride mens-dier-embryo’s voor stamcelonderzoek.

Vorige week was hij even in Nederland, voor een lezing en een seminar bij het Tilburg Institute for Law, Technology and Society van de Universiteit Tilburg. Met alweer een brisant thema: ‘Mensverbetering is een morele plicht’, gebaseerd op zijn vorig jaar verschenen boek Enhancing Evolution – The Ethical Case for Making Better People.

De ontwikkelingen in de biomedische wetenschappen gaan zo snel, stelt Harris, dat naast het beter maken van zieke mensen inmiddels ook het beter maken van gezonde mensen in beeld komt. Dat wil zeggen: het opheffen van lichamelijke en cognitieve ‘natuurlijke’ beperkingen via bijvoorbeeld smartdrugs, regeneratieve geneeskunde – zoals stamceltherapie – en genetische manipulatie. Een schitterend vooruitzicht, aldus Harris.

Nieuwe fase

Nieuwe fase
Deze biologische ‘mensverbetering’ (human enhancement) is volgens Harris een nieuwe fase in de evolutie. De natuurlijke selectie maakt plaats voor kunstmatige selectie, waarschijnlijk nog deze eeuw. Dat kan leiden tot het ontstaan van een nieuwe ‘verbeterde’ mensensoort, die eerst naast ons zal leven, maar die ons mogelijk ooit volledig zal vervangen.

Nieuwe fase
Harris: ‘We zijn het product van de darwiniaanse evolutie. Die is traag en blind. De vraag is of het niet veel rationeler is als we zelf gaan bepalen welke aanpassingen we willen. Ik denk van wel. Ik denk dat we de evolutie bewust gaan sturen. En dus ook versnellen.’

Nieuwe fase
De mensverbetering zal stapsgewijs beginnen. ‘Verbeteringen zullen vaak voortkomen uit de geneeskunde. Stel, regeneratieve medicijnen die hartpatiënten tegen een infarct beschermen, verlengen het leven van gezonde mensen. In dat geval wil iedereen ze. Je gaat bijna hopen op een hartkwaal, want dan krijg je die stamcellen ingespoten waardoor je twintig jaar langer leeft. En waarom niet?’

Nieuwe fase
Sterker, het beter maken van mensen is een morele plicht, stelt Harris. Maar wat is beter? En wil je mensen beter maken of betere mensen maken? Beland je met andere woorden niet onmiddellijk in het drijfzand van de eugenetica?

Nieuwe fase
Harris ziet het probleem niet zo. ‘We hebben – als ouders, burgers, wetenschappers – de plicht goed te doen. Je kunt erover twisten wat goed is en wie dat bepaalt, maar niemand zal bestrijden dat het goed is als mensen slimmer, sterker en gezonder zijn, als ze beter bestand zijn tegen ziekte en pijn, als ze langer blijven leven. Dan moeten we dat ook bevorderen.’

Nieuwe fase
Bij je eigen kinderen, bijvoorbeeld. ‘Gesteld voor de keuze of ik ze gemiddeld of goed onderwijs zou moeten geven, zou ik altijd kiezen voor goed onderwijs. Als dat onderwijs beter gaat met een pilletje, een chemische interventie dus, zou ik ze die pil geven. Wat is het verschil tussen een goede bijlesleraar of een goede leerpil?’

Nieuwe fase
Moeten we geen onderscheid maken tussen soorten verbeteringen – zeg een kunstheup, een pil of een genetische manipulatie van het brein? ‘De orde van grootte telt, niet of iets mechanisch, chemisch of genetisch is. Ik ben niet meer de jongste en wil graag zo lang mogelijk gezond leven. Dus sport ik en slik ik statines en aspirine. Twee soorten interventie, maar principieel niet verschillend.’

Nieuwe fase
Harris heeft uiteraard ook niets tegen smartdrugs zoals modafenil, dat het concentratievermogen oppept en ook door piloten van de Amerikaanse luchtmacht wordt gebruikt. ‘Ik heb het nog nooit geslikt, maar vooropgesteld dat het veilig is, waarom niet? Stel, je belandt op de eerste hulp van het ziekenhuis, waar in Engeland vanwege het artsentekort mensen in lange ploegendienst werken. Wil je dan een arts die omvalt door slaaptekort of een arts die dankzij zo’n pilletje nog fris en helder is?’

Reserve-organen

Reserve-organen
Genetische verbeteringen juicht Harris ook toe. ‘Neem de onderzoekers die werken aan genetisch gemodificeerde vaccins tegen hiv en kanker. Welk fatsoenlijk mens hoopt niet dat ze zullen slagen en hun middel voor zoveel mogelijk mensen beschikbaar komt? En dan maakt het mij niet uit of ze daarvoor synthetisch dna gebruiken of dna dat uit de natuur afkomstig is, bijvoorbeeld uit een of ander dier, als het maar veilig is.’

Reserve-organen
Voor het klonen van mensen, bijvoorbeeld voor reserve-organen, geldt hetzelfde: als het veilig kan, waarom niet? ‘Klonen zijn er altijd geweest: zes op de duizend bevallingen betreffen eeneiige tweelingen. Het internationaal verbod op het klonen van mensen is absurd.’

Reserve-organen
Harris vindt het onzin dat je zou moeten afblijven van de menselijke genen. ‘Ik geloof niet in die heilige onaantastbaarheid van het menselijk dna. Als je hecht aan de bescherming van het menselijk genoom, zou je eigenlijk alleen moeten klonen, want seksuele reproductie verandert het genoom. Maar behoud is onzin. Elk genoom is een evolutionaire tussenstand.’

Reserve-organen
Bovendien is de soort het beschermen niet waard als hij vervangen kan worden door een verbeterde variant. ‘Niet de mens moet je behouden, maar intelligent leven met zelfbewustzijn. Omdat alleen zulke schepsels hun bestaan op waarde kunnen schatten. Vooralsnog zijn wij in de evolutie het enige voorbeeld. Maar waarom zou dat zo blijven?’

Yuk-factor

Yuk-factor
Het is duidelijk: Harris moet niets hebben van de gedachte – prominent in het Nederlandse embryodebat – dat er bio-ethische ‘grenzen’ zijn die niet mogen worden overschreden omdat we dan op een ‘hellend vlak’ terechtkomen.

Yuk-factor
‘Waarom zouden er grenzen moeten zijn aan het verbeteren van mensen? Een natuurlijk genoom is niet beter dan een gemanipuleerd genoom, hooguit verschilt de yuk-factor, de weerzin bij mensen. Dat we niet tegen de natuur mogen ingaan of voor God mogen spelen, dat is bijgeloof. Elk medicijn gaat tegen de natuur in.’

Yuk-factor
Ziet Harris geen andere dilemma’s? Leidt enhancement bijvoorbeeld niet tot nieuwe onrechtvaardigheid? Verbeteringen alleen voor wie ze kan betalen? ‘Mogelijk, maar dan luidt het antwoord: levelling up! Stel dat we een manier vinden om 1.200 jaar te leven, door het uitschakelen van verouderingsgenen, dan moet je niet verbieden dat iemand 1.200 jaar oud wordt, maar zorgen dat zoveel mogelijk anderen dat óók kunnen.

Yuk-factor
‘Vergelijk het met orgaantransplantatie. Er zijn nu onvoldoende donornieren, en dat is onrechtvaardig. Maar de oplossing is niet te stoppen met niertransplantaties tot we genoeg nieren hebben voor iedereen, maar te zorgen dat het aanbod van nieren toeneemt.

Yuk-factor
‘Het is niet onethisch sommige levens te redden als niet allen kunnen worden gered. Het is onethisch sommigen iets te onthouden omdat niet iedereen het kan krijgen. Je moet ergens beginnen met innovaties. Dan volgt bredere beschikbaarheid vaak vanzelf.’

Yuk-factor
Je hebt intussen wel een tweedeling tussen zij die wel en zij die niet ‘verbeterd’ zijn. ‘Ja, als we een manier vinden om 1.200 jaar oud te worden, zullen sterfelijken en onsterfelijken naast elkaar leven. Dat kennen we uit de mythologie, de religie, de kunst: de Griekse goden verkeerden ook onder de stervelingen. In zekere zin kennen we het onderscheid nu al. In Andorra is de gemiddelde levensverwachting 82, in Zambia 36. In Manchester is de levensverwachting acht jaar lager dan in Londen. Schandelijk, zeker, maar die kloof bestaat.’

Genetische elite

Genetische elite
Harris gelooft niet in toekomstscenario’s waarin een verbeterde genetische elite tegenover een ‘natuurlijke’ massa komt te staan, als in een boek van Aldous Huxley of H.G. Wells. ‘We kennen nu ook allemaal mensen die slimmer, sneller of mooier zijn dan wijzelf, maar die vormen daarom nog geen elite of een bedreiging. Verbeteringen zijn niet om je te onderscheiden. Als anderen ook verbeterd worden, heb jij daar geen nadeel van.’

Genetische elite
Zou Harris zelf onsterfelijk willen zijn, of zou dat gaan vervelen? ‘Nou, ik trek graag een paar miljoen jaar uit om daar achter te komen... En onsterfelijkheid is geen onkwetsbaarheid. Dankzij die mooie Nederlandse uitvinding, euthanasie, you can always opt out.’

Genetische elite
Hoe dan ook, zegt Harris, dit ontrolt zich allemaal pas in de verre toekomst. Niet van de ene dag op de andere, maar geleidelijk. Precies zoals de vroegste mensen uit onze aapachtige voorouders zijn ontstaan. ‘Waar houdt de mensaap op en begint de mens? Dat is niet te zeggen. In de toekomst zal er net zo’n naadloze overgang zijn naar de wezens die na ons komen.’

Genetische elite
Want in de verre toekomst zullen er geen mensen meer zijn. ‘Wij brengen onszelf om door een milieuramp of een kernoorlog, de evolutie vervangt ons of we doen het zelf. Daarover moeten we ons geen zorgen maken. Wel moeten we zorgen dat onze opvolgers beter zullen zijn dan wij. Mijn zorg is niet dat we onszelf verbeteren. Mijn zorg is dat we dat niet doen.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden