Nieuws Pesten

Slechts weinig antipestprogramma's helpen echt tegen pesten

Veel basisscholen gebruiken programma's om pesten tegen te gaan. Slechts enkele daarvan hebben effect. Vijf vragen. 

Een schoolklas. Beeld ANP

1. Dus antipestprogramma’s werken niet?

Dat is te kort door de bocht. Maar inderdaad, uit onderzoek van vijf Nederlandse universiteiten en het Trimbos Instituut blijkt dat er maar een paar programma’s zijn die het pestgedrag in schoolklassen terugdringen.

De onderzoekers namen uit het brede aanbod van antipestmethoden tien programma’s onder de loep die eerder het predicaat ‘kansrijk’ van een commissie hadden gekregen. Slechts vier daarvan bleken effectief: Prima, Kiva en Taakspel, die bedoeld zijn voor de hele klas, en Alles Kidzzz, dat zich richt op individuele leerlingen.

Veelgebruikte programma’s als de Kanjertraining blijken niet in alle klassen te werken tegen pesten. Bij drie van de kansrijke programma’s vonden de onderzoekers te weinig scholen bereid om mee te werken, zodat goed onderzoek naar die drie niet mogelijk was.

Bijzonder aan het onderzoek is dat de wetenschappers zich niet baseerden op de observaties van docenten maar op de ervaringen van de leerlingen, die vertrouwelijke vragenlijsten invulden. Uit hun antwoorden concludeerden de onderzoekers of een methode in één jaar tijd het pestgedrag had teruggedrongen.

2. Slechts vier effectieve methodes. Dat is teleurstellend, toch?

‘Heel teleurstellend’, zegt Daan Wienke, voorzitter van de Commissie Antipestprogramma’s en niet betrokken bij dit onderzoek. ‘En van de paar programma’s die aantoonbaar werken, is het effect minimaal.’ Scholen moeten beseffen dat antipestprogramma’s niet of maar bescheiden werken tegen pesten, is zijn conclusie. ‘Vaak is het zonde van de tijd en het geld.’ Wel hebben de programma's bewezen nut tegen bijvoorbeeld verlegenheid, benadrukt hij.

Bram Orobio de Castro, die het onderzoek leidde, kijkt positiever aan tegen de bevindingen. ‘Veel mensen denken dat tegen pesten niets te beginnen is. Maar dat is niet zo. We hebben stevig bewijs dat deze vier programma’s werken.’ 

Volgens de Utrechtse hoogleraar ontwikkelingspsychologie zijn de antipestprogramma’s grondig getest: in de dagelijkse praktijk op school, zonder extra begeleiding van onderzoekers en inclusief controlegroep. Na een jaar was het pestgedrag in de klassen die met de effectieve programma’s hadden gewerkt, significant afgenomen.

3. Honderden scholen werken met andere programma’s. Moeten die direct de prullenbak in?

Zover wil Orobio de Castro niet gaan. ‘Een programma als de Kanjertraining blijkt wel effectief op andere vlakken, zoals het bestrijden van verlegenheid en sociale angst.’ Wel raadt hij scholen die een nieuw antipestprogramma zoeken aan te kiezen voor een van de vier bewezen methoden.

‘Met deze onderzoeksresultaten zijn scholen beter in staat om een methode te kiezen die echt werkt’, zegt minister Arie Slob (Onderwijs) in een reactie. Wat er met de resultaten gaat gebeuren, kan hij nog niet zeggen. ‘Ik ga met de sectorraden bespreken hoe scholen deze nieuwe informatie in de praktijk gaan brengen.’

4. De onderzoekers vinden dat scholen pestgedrag beter moeten monitoren. Dat is toch al verplicht?

Scholen zijn inderdaad wettelijk verplicht om te monitoren hoe veilig leerlingen zich voelen. Maar dat mag van de onderzoekers best wat grondiger gebeuren. Als het aan Orobio de Castro ligt gebruiken scholen daar uitgebreide vragenlijsten voor, waarmee ze kunnen achterhalen in welke klassen gepest wordt en of er sprake is van één of meerdere pestkoppen. 

Ook vindt hij dat de vragenlijst vaker ingevuld moet worden: eens per halfjaar in plaats van eens per jaar. ‘Anders is het schooljaar alweer voorbij en is de samenstelling van de klas misschien al weer veranderd.’

Voor hun project hebben de onderzoekers zelf zo’n vragenlijst ontwikkeld die pestgedrag nauwkeurig in kaart brengt. In een vertrouwelijke lijst van zeventien vragen kunnen de leerlingen aangeven hoe de verhoudingen in de klas liggen. Uit de vragenlijsten bleek dat veel kinderen niet aan volwassenen vertellen dat ze gepest worden.

5. Zitten scholen wel te wachten op nóg meer administratie?

Dat is inderdaad de vraag. Nu al blijkt dat antipestmethodes op sommige scholen gezien worden als een extraatje, zo blijkt uit het onderzoek, of dat leerkrachten de tijd niet hebben om alle lessen van een programma te behandelen.

Een woordvoerder van de PO-raad, koepelorganisatie van het primair onderwijs, stelt dat scholen graag weten wat het effect is van hun inspanningen om pesten te bestrijden, maar dat ‘we moeten oppassen dat we scholen en leerlingen niet onnodig belasten met onderzoeken en vragenlijsten’.

Orobio de Castro vindt dat een kwestie van prioriteiten stellen. ‘Pesten is een belangrijk probleem en slachtoffers kunnen er nog lang last van hebben. Scholen moeten er daarom voldoende aandacht aan besteden. En dat kan alleen als je kinderen laat aangeven of ze gepest worden.

Aanvulling: In een eerdere versie van dit artikel werd Daan Wienke onvolledig geciteerd. Hij bedoelt dat antipestprogramma's niet of maar bescheiden werken tegen pesten, maar wel bewezen effect hebben op andere vlakken, zoals verlegenheid.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.