Slechts een staatsrechtelijk doorbraakje

Na anderhalve eeuw discussie komt er, als het aan de onderhandelaars voor een nieuw kabinet ligt, eindelijk een gekozen burgemeester. Een staatsrechtelijke doorbraak. Toch krijgt de burgemeester waarschijnlijk niet veel meer macht dan nu....

Een getapte kroegbaas kan het in Vlaanderen zonder bestuurlijke ervaring gemakkelijk tot burgemeester schoppen - voor Nederlandse burgemeesters is dit een gruwel. Amerikaanse toestanden willen ze zeker voorkomen: de corrupte oud-burgemeester Barry van Washington DC werd veroordeeld wegens crackgebruik, maar toch vier keer herkozen.

Het Nederlands Genootschap van Burgemeesters (NGB) is daarom alert. Wellicht hoeft het zich niet voor te bereiden op het lidmaatschap van gewezen barmannen en populistische ex-junks, maar de formatiebesprekingen leidden deze week wel tot een staatsrechtelijke doorbraak. De lange traditie van burgemeestersbenoemingen is ten einde, het onwerkbare referendum van de kaart; voortaan wordt de burgemeester rechtstreeks gekozen.

Reden tot zorg is er echter nauwelijks; de positie van de burgemeester-nieuwe-stijl wordt waarschijnlijk hooguit iets versterkt. Misschien mag hij wethouderskandidaten bij de gemeenteraad voordragen en eveneens voorstellen om ze te ontslaan. Maar verder zal hij primus inter pares blijven in de gemeentepolitiek, teamleider van de gemeente. Zijn enige echte verantwoordelijkheid is en blijft die voor de openbare orde en veiligheid. De werkelijke macht berust ook in het nieuw in te voeren stelsel bij de raad en de wethouders - de kandidaatburgemeesters wacht dus een lastige verkiezingscampagne, want ze kunnen maar weinig beloven.

Dat is ook de reden waarom VVD en D66 het voorstel eigenlijk niet ver genoeg vinden gaan. 'Als een burgemeester wordt gekozen moet hij wat kunnen beloven en kunnen waarmaken', zegt VVD-Kamerlid Van Beek. 'Dat houdt in dat hij alle taken houdt die hij nu heeft plus de taken erbij krijgt die de wethouders nu hebben.'

Voorlopig zit dat er echter niet in, want daarvoor is een aanvullende grondwetswijziging nodig. De burgemeester die zijn eigen wethouders naar believen ontslaat en benoemt en opereert op basis van een eigen verkiezingsprogramma blijft daardoor voorlopig toekomstmuziek. Ook het NGB waarschuwt voor een presidentieel systeem waarbij de burgemeester alle macht krijgt.

Het voorstel van de formateurs is het zoveelste stapje in een lang proces van staatsrechtelijke vernieuwing. Sinds het moment dat de gemeenten in heel Nederland werden ingevoerd (Gemeentewet, 1851) bakkeleiden de politieke partijen talloze malen over de wijze waarop de burgemeester moet worden aangesteld. Bij de ingrijpende grondwetsherziening van 1887 mislukte de poging om de benoeming door de Kroon uit de Grondwet te halen, in 1922 nog eens. In de jaren zestig, zeventig en tachtig laaide de discussie om de zoveel tijd weer op, maar veel verder dan de invoering van een profielschets voor een burgemeester en een vertrouwenscommissie kwam het niet.

Uiteindelijk besloot het tweede paarse kabinet in augustus 2001 tot een compromis: het burgemeestersreferendum. Gemeenten mochten voortaan het volk raadplegen en vervolgens twee kandidaten voordragen aan de minister van Binnenlandse Zaken, die daar dan uit zou kiezen. De opzet faalde, want het systeem bleek gegadigden af te schrikken.

Na de verkiezingen die daarop volgden, spraken CDA, VVD en LPF zich in hun Strategisch Akkoord daarom uit voor een gekozen burgemeester. De partijen zeiden er evenwel niet bij door wie die gekozen moest worden: de gemeenteraad of de bevolking. Vervolgens schrapte het kabinet wél het burgemeestersreferendum, eind vorig jaar. VVD-minister Remkes brak in een notitie een lans voor de versterking van de positie van de burgemeester. Volgens hem waren eerdere pogingen om de positie van de burgemeester in de Grondwet te versterken, bijvoorbeeld door hem zeggenschap te geven over de vergaderagenda, mislukt. Het valt nog te bezien of het huidige voorstel daar veel aan zal veranderen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden