Slechts 2 procent van de kiezers doet er echt toe

Er zijn in Groot-Brittannië 659 kiesdistricten, maar de uitkomst van de parlementsverkiezingen van aanstaande donderdag wordt bepaald in minder dan honderd daarvan....

BERT WAGENDORP

Van onze correspondent

Bert Wagendorp

LONDEN

De Britten stemmen volgens het first-past-the-post-systeem; de kandidaat die de meeste stemmen behaalt wint de parlementszetel. In driekwart van de districten staat de uitkomst praktisch bij voorbaat vast.

Waar de zittende parlementariër in 1992 met 10 procent of meer verschil van zijn meest directe belager won, blijkt de marge in de meeste gevallen onneembaar, al kan een politieke aardverschuiving zoals de opinipeilers die zondag voorspelden ook grotere Conservatieve meerderheden bedreigen.

Niettemin concentreerde het Britse verkiezingscircus zich de afgelopen weken op de districten waar een verschuiving van de macht het meest waarschijnlijk wordt geacht. En omdat Labour in de aanval is en de Tories in de verdediging, waren dat er dit jaar 83: de districten waar de Conservatieven een meerderheid van 10 procent of minder verdedigen.

Nummer één op Labours targetlist is Vale of Glamorgan in Wales, waar in 1992 de Conservatieve kandidaat Walter Sweeney zijn Labourconcurrent John Smith met welgeteld negentien stemmen versloeg en 24.188 Labourstemmers moesten constateren dat ze voor joker naar het stemhok waren gegaan.

Maar ook in Vale of Glamorgan was het de afgelopen weken tamelijk rustig. Labour gaat ervan uit de zetel toch wel te winnen, de Conservatieven achten verdediging vrij zinloos. De partijen concentreren geld en mankracht binnen de lijst van doelwitten liever op de zetels waar de voor een Labourmeerderheid cruciale 'ommezwaai' van tussen 4 en 10 procent gemaakt moet worden.

Volgens verkiezingsanalisten moet Labour landelijk een ommezwaai van 4,3 procent bewerkstelligen om een absolute meerderheid, 330 zetels, te behalen. Dat is vrij veel, na de oorlog lukte het een partij maar drie keer om boven de 4,3 procent te komen: Labour in 1945, de Tories in 1970 en 1979.

Maar 4,3 procent is voor Labour niet genoeg. Om vijf jaar lang met een enigszins zekere meerderheid te kunnen regeren, en omdat een regerende partij tussentijdse verkiezingen pleegt te verliezen, is een meerderheid van minstens dertig zetels aan te bevelen. Een 'swing' van 7 procent is daarvoor wel het minste.

Landelijke percentages laten zich in Groot-Brittannië echter niet direct vertalen in aantallen parlementszetels.

Een partij moet het juiste midden zien te vinden tussen spreiding van de stemmen en de concentratie daarvan. Te veel spreiding kan zorgen voor veel waardeloze tweede plaatsen. De Liberaal-Democraten haalden in 1992 312 keer zilver, maar wonnen maar in twintig districten.

Te grote stemmenconcentratie heeft Labour vaak parten gespeeld. De partij haalde ladingen stemmen binnen in het noorden van het land en in de grote steden, maar slaagde er niet in voldoende stemmen te winnen in de Conservatieve bolwerken in het zuiden, midden-Engeland en de rijke buitenwijken van steden.

De Conservatieven vonden de laatste vier verkiezingen wel de juiste mix. Dat leidde ertoe dat de Tories, hoewel ze nooit meer haalden dan 43,9 procent van de stemmen (in 1979), toch steeds een absolute meerderheid verwierven.

Verschillen in het aantal kiesgerechtigden per district spelen ook een rol. Gemiddeld tellen de kiesdistricten die momenteel in handen zijn van Labour iets meer dan 64 duizend stemmers. De Conservatieve districten zijn met gemiddeld 68 duizend stemmers groter. Dat is in het voordeel van Labour, die partij heeft aan een lager percentage van de stemmen genoeg om minstens de eigen districten vast te houden.

Dat leidt tot het merkwaardige gegeven, dat wanneer Labour en Conservatieven op 1 mei beide 39 procent van de stemmen zouden halen, Labour toch ongeveer 33 zetels méér zou veroveren. De Conservatieven moeten voor een absolute meerderheid ongeveer 4 procent méér van de stemmen binnenhalen dan Labour. Dat alles wijst erop dat die laatste partij er de afgelopen jaren in is geslaagd spreiding en concentratie beter in balans te krijgen; en ook, vinden hervormingsgezinden, op de idiotie en het ondemocratische gehalte van het Britse kiessysteem.

In de marginale zetels is heel vaak een doorslaggevende rol weggelegd voor de 'tactische stemmers': mensen in bijvoorbeeld een Conservatief district, die eigenlijk liever op de Liberaal-Democraten zouden stemmen, maar, omdat hun eigen kandidaat kansloos is, toch maar het vakje van Labour aankruisen. Tactische stemmers zorgden er in 1992 voor dat Labour 20 tot 25 zetels meer binnenhaalde dan op grond van het landelijke stemmenpercentage mocht worden verwacht.

Concentratie op marginale zetels, daarbinnen nog weer op de cruciale marginals en daarbinnen weer op de tactische stemmers en twijfelaars: in The Guardian werd onlangs niet geheel ten onrechte geconstateerd dat 98 procent van de 44 miljoen Britse kiezers er feitelijk amper toe doet. Voor hen gaan de verkiezingen in diepe rust voorbij, afgezien van wat ze er via kranten of televisie van meekrijgen.

Maar de resterende 2 procent wordt gek gebeld door partij-activisten, krijgt ladingen partijpropaganda in de brievenbus, wordt aan de deur lastiggevallen door kandidaat-MP's en moet machteloos toezien hoe zijn nageslacht wordt geknuffeld door enge mannen die premier willen worden of blijven.

Vermoedelijk zijn zij dus de grootste voorstanders van hervorming van het kiessysteem. Een Labourregering zal binnen een jaar na aantreden met een voorstel voor verandering komen, dat vervolgens in een referendum aan het volk zal worden voorgelegd. Het meest waarschijnlijke voorstel is een combinatie van het first-past-the-post-systeem en het systeem van evenredige vertegenwoordiging.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden