Opinie

Slavernij historisch even belangrijk als Holocaust

Gezien de langetermijn impact hebben slavernij en imperialisme niet minder gewicht dan de Holocaust.

Herdenking bij het Slavernijmonument. Beeld anp

Je hebt kennelijk historici die bepaalde dingen niet willen weten. Dirk-Jan van Baar lijkt één van hen. Op 20 juni keert hij zich tegen mijn pleidooi van 7 juni om meer aandacht te schenken aan de keerzijde van de VOC-mentaliteit, met de officiële Duitse Vergangenheitsbewältigung als tegenvoorbeeld.

Van Baars argumentatie voor het maken van verschil is opmerkelijk: 'Je kunt geen boete doen voor wandaden die je niet hebt begaan' en 'het Duitse schuldgevoel is oprecht'. Je moet als Duitser intussen echter in de negentig zijn om bij die wandaden betrokken te zijn geweest. Dus dat zou dan ook voor de Duitsers een legitieme reden zijn om van Hitler wel de Autobahnen te roemen en de rest te laten rusten.

Van Baars tweede punt is nog merkwaardiger: alleen als je zelf last van schuldgevoel hebt, hoef je aan je schuld aandacht te besteden? Dan gaan de Turken inzake Armenië dus vrijuit. Nu heeft Van Baar op 5 juni inderdaad omwille van de lieve vluchtelingenvrede met Ankara een pleidooi in die geest gehouden.

Zeker bestaat er een grotere tijdsafstand met slavernij en kolonialisme dan met de Holocaust, maar dat is voor de crux niet relevant: namelijk dat áls men aandacht besteedt aan een periode, dat niet eenzijdig 'Nederland als mondiale voorpost in een kapitalistisch succesverhaal' (dixit Van Baar) mag betreffen. Van Baar bepleit daarom zelfs om 'de duistere hoofdstukken uit het verleden te laten rusten en voor historisch denken in te ruilen'. Dat laatste vergt echter, dat men die eerste niet laat rusten, maar eerlijk onder ogen ziet.

Overigens schuilt juist hierin een essentieel pluspunt van het Westen. Vergelijk de Duitse schuldbewustheid met het langdurige Japanse gedraai - of de nieuwe Russische Stalinverering dan wel het Indonesische taboe op de bloedige Suharto-coup. En wat de dezer dagen met Keti Koti herdachte slavernij betreft: dat was op zich zeker noch een typisch westers noch een per definitie raciaal gekleurd fenomeen. De Spaanse galeien zaten vol gekidnapte moslims, de Turkse vol gekidnapte christenen, en in het Frankrijk van Lodewijk XIV trof dit lot onbekeerbare protestanten.

Cultuurhistoricus Thomas von der Dunk.

Al een half millennium voor de eerste Portugezen bij de Afrikaanse kust opdoken, begonnen de Arabieren Afrika leeg te halen. Ooit een excuus van Kadhafi of zo'n stinkrijke Saoedische sjeik gehoord? En tot de dagen van Livingstone-I-presume was nog nauwelijks een blanke in de binnenlanden doorgedrongen. De toekomstige zwarte slaven zijn niet vrijwillig naar de Europese havenforten gemarcheerd om zich daar te laten inschepen. Waar kopers zijn, zijn ook verkopers - in dit geval hun zwarte mede-Afrikanen, die daaraan óók hebben verdiend. Ooit een verontschuldiging van Mugabe vernomen?

Het feit dat anderen moreel nalatig zijn, ontslaat ons niet van onze plicht. Er bestaat daarbij een essentieel verschil tussen persoonlijk schuldgevoel - dat hoeft niemand zich wegens de zonden zijner voorvaderen te laten aanpraten - en politiek verantwoordelijkheidsbesef. Het gaat om de impact van wat we deden, met evenredige aandacht voor de schaduwzijden ervan, als tegenwicht voor de neiging tot gejubel. Nederland is daarin zeer zuinig, van Rawagede tot Srebrenica, en dat niet in de laatste plaats vanwege mogelijke financiële consequenties als schadevergoedingen.

Dat brengt mij op de brief van Philip van Tijn (O&D, 8 juni). Kern van de kwestie: wat zouden de criteria moeten zijn om te bepalen waaraan in de publieke omgang met het verleden méér en mínder aandacht zou moeten worden besteed. Gaat het vooral om het aantal slachtoffers?

Als dat doorslaggevend zou zijn, zou de Franse Revolutie het tegen vrijwel elke oorlog moeten afleggen. Toch was de uitkomst van een enquête onder Nederlandse historici van ettelijke jaren terug dat de hele moderne geschiedenis het gevolg was van die revolutie: als vanzelfsprekend ijkpunt maakte een sterk erfelijke standensamenleving plaats voor het ideaal van de op meritocratische uitgangspunten gebaseerde democratie. Samen met de daarvan niet te scheiden industrialisatie, urbanisatie en secularisatie leverde dat met de opkomst van de massamaatschappij een fundamenteel ander Europa op.

Niet het aantal slachtoffers, maar de impact van een gebeurtenis op langere termijn dient de doorslag te geven. Wat uit het verleden bepaalt het meest het heden? Wat beïnvloedt, nationaal en mondiaal, de huidige breuklijnen? En dan valt er voor het Westen best wat voor te zeggen, aan slavernij en imperialisme niet minder gewicht toe te kennen dan aan de Holocaust. Al was het maar omdat ze dat in Amerika, Afrika en Azië doen, en de relatie met deze werelddelen ook sterk onze toekomst zal bepalen.

Thomas von der Dunk is cultuurhistoricus.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.