Slapend rijker

De allerrijksten hebben vaak helemaal niet hard gewerkt voor hun geld. En hun kapitaal groeit veel sneller dan de rest van de economie. Dat zegt de Franse econoom Thomas Piketty in een boek dat hem een intellectuele ster heeft gemaakt. Door

Steve Jobs was een heroïsche rijkaard. Creatieve en ijverige jongen uit bescheiden gezin die schatrijk wordt omdat hij de wereld iets nieuws geeft. Dat zulke ondernemers schatrijk worden is niet erg. De rijkaards van de 21ste eeuw geven ons banen en groei, heel anders dan de renteniers van de 19de eeuw die van geërfd kapitaal leefden.


In zijn boek Capital in the Twenty-First Century opent de Franse econonoom Thomas Piketty een frontale aanval op dit gangbare wereldbeeld. Jobs is helemaal niet maatgevend voor de hedendaagse rijken, zegt hij. In Frankrijk is 70 procent van de grote vermogens geërfd. Wat ernstiger is: kapitaal groeit sneller dan de rest van de economie. Daardoor worden de rijken steeds rijker en dreigen zij een vrijwel onaantastbare machtspositie op te bouwen. Als we zo doorgaan, keren we terug naar de wereld van Jane Austen en Honoré de Balzac, toen het trouwen van een rijke erfgename aanzienlijk meer opleverde dan een leven lang hard werken.


Piketty is in korte tijd een intellectuele wereldster geworden. 'Dit is een boek dat niet alleen ons denken over de samenleving zal veranderen, maar ook de manier waarop we de economische wetenschap bedrijven', schreef topeconoom Paul Krugman in The New York Review of Books.


Het bijna zevenhonderd pagina's tellende boek is een wetenschappelijke onderbouwing van de populaire vaststelling dat de duivel op de grote hoop schijt. Aan de basis van Piketty's denken ligt een simpel mechanisme. Wie kapitaal heeft, maakt daar al snel 4 tot 5 procent rendement per jaar op. In normale tijden bedraagt de economische groei ongeveer 1,5 procent. Zo groeit de kloof tussen kapitaalbezitters en gewone stervelingen.


Dit mechanisme is van alle tijden, aldus Piketty, met één belangrijke uitzondering. Het grootste deel van de 20ste eeuw was onvriendelijk voor de rijken. Crisis en oorlogen sloegen een gat in hun kapitaal.


Na de Tweede Wereldoorlog was de gewone werknemer heel even beter af dan de kapitalist, omdat de uitzonderlijke groei hoger was dan het rendement op kapitaal.


Zo schetst Piketty de recente geschiedenis als een U-curve. Tussen 1910 en 1980 neemt de ongelijkheid sterk af, om daarna weer fors te stijgen. Zo dreigt een nieuwe Belle Epoque of Gilded Age met een puissant rijke bovenlaag, aldus Piketty in zijn afgetrapte kantoortje in de Economische School van Parijs. In Nederland heeft de bovenste 1 procent van de bevolking inmiddels 23 procent van de nationale rijkdom in handen, zo bleek vorige week uit cijfers van het CBS.

Het verschil met 1900 is dat er nu een grote middenklasse met geringe inkomensverschillen bestaat. Waarom is het dan zo erg dat er een handjevol mensen als Bill Gates fortuin maakt?

'Dat hoeft ook niet zo erg te zijn. Zolang oligarchen alleen een voetbalclub kunnen opkopen, is er niet zo veel aan de hand. Maar als ze heel Parijs of Amsterdam kopen en we allemaal huur aan ze moeten betalen, wordt het minder grappig.


'Een ander gevaar is dat het politieke proces wordt gekaapt door de rijken. Dat zie je al een beetje in de Verenigde Staten. Sommige mensen hebben enorme mogelijkheden om de politiek te beïnvloeden. Ze financieren niet alleen lobby's, maar ook de productie van informatie door kranten, denktanks en universiteiten.


'Vooral het vermogen van de allerrijksten groeit heel snel. Volgens de Global Wealth Ranking van het tijdschrift Forbes zijn die vermogens tussen 1987 en 2013 met 6 tot 7 procent per jaar gestegen. Het gemiddelde inkomen ging met 2 procent per jaar omhoog. Als je dat de volgende twintig, dertig jaar volhoudt krijg je een extreme concentratie van rijkdom.'

Hebben de rijken het niet verdiend? Zijn ze niet talentvoller en ijveriger dan gewone stervelingen?

'We houden natuurlijk allemaal van ondernemers als Steve Jobs, maar als je naar de data kijkt, kun je niet zeggen dat alleen ondernemers rijk worden. Liliane Bettencourt is de rijkste vrouw van Frankrijk. Haar vader, Eugène Schuller, was een echte ondernemer. Hij stichtte L'Oréal, wereldmarktleider op het gebied van cosmetica. Een prachtig bedrijf. Maar L'Oréal werd opgericht in 1909 en Schuller overleed in 1950. Bettencourt erfde dat geld en heeft nooit een dag gewerkt. Tussen 1990 en 2010 nam haar rijkdom even snel toe als die van Bill Gates en sneller dan die van Steve Jobs.


'Ons idee van ongelijkheid is gebaseerd op een meritocratische visie. We hebben geen bezwaar tegen ongelijkheid als gevolg van werk en verdienste. Maar als je een groep van oligarchen hebt die maar kapitaal blijft opstapelen, botst dat met diepe overtuigingen op het gebied van sociale rechtvaardigheid. Het gevaar bestaat dat steeds meer rijkdom naar een kleine groep gaat, terwijl de middenklasse gaat krimpen.'

Zijn inkomensverschillen niet goed voor de economie? Wie rijk kan worden, zal harder werken.

'Een beetje ongelijkheid is onmisbaar. Maar sinds 1980 zijn de topinkomens in de Verenigde Staten enorm gestegen. Van de economische groei ging driekwart naar de bovenste 1 procent. Voor 99 procent van de burgers stagneerde het inkomen. Toch was de groei maar heel middelmatig, gemiddeld 1,5 procent per jaar. Dat is die toenemende ongelijkheid niet waard.'


De titel van Piketty's boek verwijst niet geheel toevallig naar Karl Marx. Toch is hij geen determinist. De toenemende ongelijkheid is geen gevolg van ijzeren economische wetten, maar van politieke keuzen. We kunnen ingrijpen, als we maar willen, zegt hij. Zijn oplossing is een internationale belasting op vermogen, oplopend van 0,1 procent voor de kleine bezitter naar 10 procent voor de categorie Bill Gates.


Europa zou het geld kunnen gebruiken om zijn meest urgente probleem aan te pakken, de hoge staatsschuld.


'In Europa zijn de particuliere vermogens heel groot. Als je alles bij elkaar optelt, kom je op een equivalent van 5 tot 6 jaar bruto binnenlands product (bbp). In 1970 was dat maar 2 tot 3 jaar.


'We zijn dus heel rijk. In diezelfde periode is de staatsschuld toegenomen van 50 procent van het bbp tot 100 procent. Een hoge vermogensbelasting zou een ideale manier zijn om die schuld te saneren.'

Maar dan laat je particulieren betalen voor de schuld van staten.

'Veel andere opties zijn er niet. De schuld wegwerken met een begrotingsoverschot duurt heel lang. Groot-Brittannië deed er bijna een eeuw over om van een staatsschuld van 200 procent bbp in 1820 naar 10 procent in 1910 te gaan. Tijdens die eeuw betaalde het meer aan rente dan aan onderwijs.


'Een andere optie is inflatie. Dat gaat een stuk sneller, maar daarmee vernietig je ook het spaargeld van de lagere en de middenklasse. Dus kom ik op vermogensbelasting uit. Dat is geen gemakkelijke optie, maar iemand moet betalen. Het IMF en de Bundesbank hebben onlangs ook voorgesteld om vermogens zwaarder te belasten.'

U was vast enthousiast over het voorstel van president Hollande om de rijken een toptarief van 75 procent op te leggen.

'Nee, daar was ik tegen, en ik ben het nog steeds. Voor de Verenigde Staten zou zo'n maatregel goed zijn, omdat de topinkomens daar zo gestegen zijn. In Europa zijn ze ook gestegen, maar veel minder sterk. Daar is een hogere belasting op vermogen veel adequater dan een hogere belasting op inkomen.


'Daarnaast: als je zo'n maatregel wilt nemen, kun je dat nooit alleen doen. Je zou op zijn minst een toptarief van 75 procent in de hele eurozone moeten hebben. Anders verhuizen bedrijven hun hoofdkwartier van Parijs naar Amsterdam.'

U bepleit een mondiale belasting op vermogen. Is dat geen utopie?

'Ik noem het een 'nuttige utopie'. Natuurlijk is het onmogelijk om meteen een mondiale belasting te heffen. Maar je kunt je wel in die richting bewegen. In de G20 hebben Europa en de Verenigde Staten afspraken gemaakt over het bestrijden van belastingontwijking. Zo kun je ook in de eurozone de belastingen harmoniseren.'

Dat betekent meer Europa, meer internationale samenwerking. De publieke opinie beweegt zich juist de andere kant op.

'Dat komt doordat mensen het idee hebben dat zij niet profiteren van de globalisering, dat slechts een kleine elite er baat bij heeft. Daardoor kun je een meerderheid krijgen die de globalisering wil terugdraaien. Dat zou dom zijn. Ik geloof in vrijhandel en vrije uitwisseling van kapitaal en arbeid. Daar wordt iedereen beter van. Alleen moeten we een manier vinden om de opbrengsten eerlijker te verdelen. Als we die niet vinden, zal de roep om nationalisme en protectionisme steeds sterker worden.'


Het is geen gemakkelijke opgave. Uit de grafieken van Piketty blijkt hoe uitzonderlijk de naoorlogse toename van gelijkheid was. Eerst ondermijnde de crisis het geloof in het kapitalisme. Daarna maakten de kosten van oorlog en herstel hoge belastingen noodzakelijk, juist in de Angelsaksische wereld. In de jaren zestig kenden de Verenigde Staten zelfs een fiscaal toptarief van 90 procent.


In Europa werd deze periode beleefd als een glorietijd. In de Angelsaksische wereld veel minder, aldus Piketty. Groot-Brittannië verloor zijn Empire en raakte economisch achterop, de Verenigde Staten worstelden met Vietnam en zagen Duitsland en Japan oprukken.


Toen de crisis van de jaren zeventig toesloeg, keerden de Angelsaksische landen terug naar hun kapitalistische wortels, teneinde hun vitaliteit te hervinden. Zo begon de 'revolutie' van Reagan en Thatcher.

Hoge belastingen werden mogelijk omdat crisis en oorlog een klimaat van urgentie en solidariteit creëerden. Kunnen we iets soortgelijks doen zonder oorlog?

'Mensen zijn vaak te fatalistisch. We kunnen goede oplossingen vinden. We hebben in Europa vrede gesticht en de bewapeningswedloop gestopt. Dat was moeilijker dan wat ons nu te doen staat. In die zin heb ik een optimistisch boek geschreven.'


Thomas Piketty: Capital in the Twenty-First Century; Harvard University Press

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden