Slagorden gestropdaste typisten

Nog maar vijftig jaar geleden trokken talrijke leveranciers met karren door de straten. Niet alleen de bakker, de melkman en de groenteboer kwamen aan huis, maar ook de voddenman, de schillenboer, de scharensliep en de kolenboer....

Het Spaarnestad Fotoarchief heeft een mooi kerstcadeau prijsgegeven. Depublicist Art de Vos selecteerde uit deze Haarlemse schatkamer beelden vaneen kleine zeventig oude beroepen en stelde daaruit Zeg, ken jij demosselman samen.

De vaak haarscherpe zwart-witfoto's tonen een maatschappij die in eenpaar decennia verpletterend van aanzicht is veranderd. Halverwege de vorigeeeuw waren ze er nog, de bakker met zijn schuin openklappende kar, dejolige telegrambezorgers op de fiets. Of de slagorde gestropdastetelextypisten in grote kantoren, de vrouwen in jasschort aan sorteertafelsvan een chocoladefabriek. Maar de selectie bevat ook ouder materiaal, totnachtwakers en lantaarnopstekers aan toe.

Toch dekt de ondertitel, Verdwenen beroepen, de lading niet. Sommige vande getoonde beroepen bestaan nog net, zoals de schoenmaker, de veerman ende parlevinker. Andere, zoals de slachter en de telefonist, zijn nog volopaanwezig, maar met een ander takenpakket. Een derde groep herleeft alstoeristische attractie (ijscoman, poppenkastspeler) of omdat persoonlijkedienstverlening weer loont (pompbediende, kleermaker).

De samensteller weet dat hij smokkelt. In zijn bijschriften erkent hijsoms dat het werk nog bestaat. Wat verdween is het oude beeld. Eenpompbediende was destijds een zedige vrouw in hagelwitte jurk-met-hoedje.Het naai-atelier herbergde gekostumeerde mannen in halve lotuszit bovenopeen tafel.

Rubricering, datering en een register ontbreken. De verzameling isevenmin volledig of in tijd afgebakend, maar een verrassend rijksnuffelboek is het wel. Neem de porder. Arbeiders die zich geen wekkerkonden veroorloven hadden een abonnement bij deze man, die voor dag en dauwdoor de straten trok. 'Met een houten knuppeltje of stok sloeg hij opdeuren en ramen, wachtend tot zijn klant zich meldde (. . .) Een keer inde week haalde hij zijn centen op.' Hoge bruggen hadden een bruggentrekker,een 'kranige kerel, die met een touw en een haak voor een paar centen dehandkarren over de brug heen trok'. De begeleidende teksten zijn aangenaamkort en informatief.

De collectie werkt als een tijdmachine. Je passeert een legioenoverheidsdienaren, van tollenaars, klokopwinders, zandtrekkers endorpsomroepers tot stronttonnetjeslopers. Op erven en in schuren tref jede ambachtslieden, die handmatig touwen, wagens, bezems, kuipen, klompenof matten fabriceren.

Wat opvalt is de toewijding en ingetogen houding van elk individu.Vrijwel niemand kijkt in de lens, ieder concentreert zich op zijn taak.Vreemd? Het meeste werk gebeurde staand en op spierkracht. Een werkdagtelde al gauw een uur of tien. Dit verloren arbeidsethos mag imponeren, eenkeuze was het niet.

Carien Overdijk

Art de Vos: Zeg, ken jij de mosselman? - Verdwenen beroepenScriptum, 16,-Scriptum, 16,-

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.