Slaap was ideáál voor de schilder

Oog voor detail

Je gaat het pas zien als je het doorhebt.* Wieteke van Zeil over opmerkelijke en veelbetekenende bijzaken in de beeldende kunst. Deze week: slaap.

Er zijn mysteries die zo gewoon en veelvoorkomend zijn, dat we vergeten er vragen bij te stellen. De mens staat zo'n acht uur per etmaal 'uit'. Dat was, tot redelijk voor kort, een totaal mysterie. De slaapwetenschap is hartstikke jong en zelfs nu spreken autoriteiten in het veld nog hun verwondering uit. Een van die experts, de Amerikaanse arts Meir Kryger, noemde slaap vorig jaar in een interview nog 'een frontier': 'klinisch gezien is elke patiënt een avontuur'. Kryger doet al 45 jaar slaaponderzoek, een keuze waarvoor hij destijds gek werd verklaard door zijn omgeving. Onderzoek naar breinactiviteit, remslaap, slaapfases en -cycli, slaapapneu, insomnia, ze stammen allemaal uit de 20ste eeuw. Niet vreemd dat slaap een compleet wonder heette daarvóór. En dat er allerlei transcendente en symbolische betekenissen aan verbonden werden. Slaap, kortom, was ideáál voor de schilder. Want je kunt er veel meer mee uitdrukken dan alleen wat je ziet.

Bij vrouwelijke slapers is dat vrijwel zonder uitzondering een erotische betekenis. Mijn collega Stefan Kuiper schreef onlangs nog een mooi stuk over slapende vrouwen in kunst (+), naar aanleiding van Frederic Leightons Flaming June (1895). De vrouw als slaper komt veel meer voor in de kunst dan de man, al was het alleen maar omdat de man als schilder veel meer voorkomt in de kunst. Daarmee wordt de slapende vrouw vrijwel altijd getoond vanuit een mannelijke blik - wat haar associeert met kwetsbaarheid en machteloosheid, en zijn blik met bescherming, lust en macht.

De man is anders. Een slapende man kan een voorspellende droom krijgen (Jozef, Salomo, Nebukadnezar, Daniël, Jesaja, enzovoort), hij kan staan voor luiheid (slapende boeren in een veld), een allegorische betekenis hebben (zoals in 'De slapende rede veroorzaakt monsters' van Goya, 1799) of morele (de slapende wachters bij Christus' graf). Ik ken een mooie slapende soldaat in Museum Kunstpalast Düsseldorf en Carel Fabritius heeft een prachtige soldaat geschilderd die tegen de muur in slaap is gesukkeld. In Alkmaar bij de tentoonstelling van Emanuel de Witte zag ik deze. De tweede keer dat ik in een kerkinterieur, tijdens een preek, slapende Hollanders zie - in Londen hangt een preek van Gerrit Berckheyde waar drie mannetjes met hun hoed over hun ogen liggen te dommelen als Lucky Luke, tussen de vele kerkgangers.

Foto Monique Vermeulen AHM

Emanuel de Witte - Interieur van de Oude Kerk te Amsterdam, zicht door het transept naar het Noorden 1661; olieverf op doek; 98 x 118 cm Amsterdam Museum, bruikleen van de Rijksdienst voor Cultureel Erfgoed. Te zien t/m 21 januari in de tentoonstelling Emanuel de Witte, meester van het licht in het Stedelijk Museum Alkmaar.

Hier zit de slapende man op de voorgrond in het midden, de predikant staat ergens links achterin. Van de drie mannen kan ik alleen zeggen dat de voorste slaapt, de rechter lijkt in zijn bijbel te turen en de linker is een twijfelgeval. Maar de man die slaapt, slaapt ook mooi. Alsof de wereld er niet is. Cape om de armen geslagen want iedereen krijgt het kouder bij slaap, de lichaamstemperatuur zakt, hoed over de ogen om de mooie Emanuelleske zonnestraal af te weren, slapend in het volle zicht. Die zon valt ondertussen prachtig op zijn handen en mantel. Hier móét betekenis achter zitten.

Aristoteles noemde slaap de afwezigheid van het bestaan in het bestaan. Een aandoening van de ziel die bewegingloosheid oplegt. Hij dacht trouwens ook dat slaap ontstond door de warme dampen die voedsel in het lichaam deden opstijgen naar het hoofd. Bij het afkoelen zakten die dampen weer, wat slaap zou veroorzaken. Maar dat eerste deel is belangrijker voor dit schilderij: slaap als mentale afwezigheid. De man is er wel maar luistert niet. Bestaat wel maar doet niet. In de context van een kerkdienst in 'calvinistisch' 17de-eeuws Holland kan dat een morele boodschap zijn aan de kijker. Een lichte en vrolijke boodschap, als een knipoog, zoals normaal in de kunst uit die tijd.

Volg Wieteke van Zeil op Instagram: @artpophistory

* Johan Cruijff

Bekijk de afbeelding in detail. Werkt onderstaande zoomtool niet? Bekijk hier een mobiele versie van de afbeelding.

Meer over