Nieuwsruzie commissie Dwanglicenties

Slaande ruzie in farmacommissie vanwege dwanglicenties

Een commissie die de minister moest adviseren over dwanglicenties bij dure geneesmiddelen is door ruzie niet tot een eenduidig rapport gekomen. Farmalobbyisten dwarsboomden de boel van een afstandje.

In een laboratorium van Gilead in Californië wordt gewerkt aan het middel remdesivir, dat kan worden gebruikt bij de behandeling van covid-19-patiënten. Beeld via REUTERS

Het zou het ultieme middel zijn om farmaceuten buitenspel te zetten als die torenhoge prijzen vragen voor hun medicijnen: een dwanglicentie, waarmee de overheid een farmaceut dwingt zijn exclusieve waar ook, en goedkoper, door anderen te laten produceren.

Maar de inzet ervan is een heikel thema, een paardemiddel met vele haken en ogen. Daarom stelde minister Wiebes (Economische Zaken) een jaar geleden de commissie Dwanglicenties aan om te adviseren wanneer zo’n licentie zou kunnen worden ingezet.

Die commissie is nu met een spetterende ruzie uiteengeklapt. Een van de commissieleden bleek argumenten die rechtstreeks afkomstig waren van lobbyisten van de farmaceutische industrie – faliekant tegenstander van dwanglicenties – te gebruiken om een concept-eindrapport af te wijzen. Commissievoorzitter André de Jong stuurt daarom nu geen rapport, maar een ‘persoonlijke beschouwing’ naar de ministers.

Dat is extra wrang omdat nu, tijdens de coronacrisis, de belangstelling voor dwanglicenties extra relevant is, omdat verschillende landen al aankondigden deze te zullen inzetten als medicijnen of vaccins vanwege onenigheid over de prijs niet snel genoeg beschikbaar komen.

In zijn beschouwing schrijft De Jong ‘dat een van de commissieleden zich niet (heeft) gehouden aan de vooraf besproken regel om zonder last of ruggespraak deel te nemen aan de commissie en het conceptrapport gedeeld (heeft) met zijn achterban’. Het gaat om commissielid Harrold van Barlingen, die voor een durfkapitaalfonds kapitaal verschaft aan onder andere biotechbedrijven, bevestigt deze desgevraagd.

Track changes

Volgens andere commissieleden die de Volkskrant sprak werd hun snel duidelijk dat Van Barlingen stelselmatig overlegde met vertegenwoordigers van de farmaceutische industrie en probeerde een breedgedragen rapport over dwanglicenties te saboteren. De bom barstte toen hij in een mail een Word-document meestuurde, waarin uit de ‘track changes’ (de opmerkingen naast de tekst) bleek dat een lobbyist van farmabelangenverenging HollandBio de commentaren schreef. 

‘We hebben bewijzen dat stukken van lobbyisten een-op-een naar de commissie werden doorgezet’, zegt Marcel Canoy, gezondheidseconoom en commissielid. ‘Dat werd ontkend totdat het niet meer te ontkennen viel.’ Daarop zegden drie commissieleden het vertrouwen in Van Barlingen op, die vervolgens door voorzitter De Jong werd gevraagd op te stappen, iets wat hij weigerde. Canoy: ‘Toen restte de voorzitter geen andere mogelijkheid dan maar zelf een beschouwing te schrijven.’

Stok om hond te slaan

Maar volgens Van Barlingen ‘wordt er blijkbaar naar een stok gezocht om de hond mee te slaan’. Hij zegt nooit te hebben geweten dat hij geen ruggespraak met anderen mocht organiseren (‘dit is de eerste keer dat ik tot zo’n commissie toetrad en het stond niet in mijn contract’) en dat hij er vanaf het begin open over is geweest. ‘Ik ben geen expert op het gebied van dwanglicenties, dus ik deed wat ik altijd doe: informatie opvragen.’ Hij maakte één stomme fout, zegt hij zelf, ‘ik heb een verkeerd document bij mijn mail gevoegd, een vergissing die ik snel heb rechtgezet.’

Daarvoor al, zegt Van Barlingen, was de commissie ‘disfunctioneel’. Hij weigerde op te stappen om te voorkomen dat er een commissierapport zou verschijnen dat ‘niet aan de basale kwaliteitsnormen kon voldoen’.

In zijn persoonlijke beschouwing doet commissievoorzitter De Jong alsnog een aantal stevige aanbevelingen. Wanneer een te duur geneesmiddel waarvan het patent nog lang niet is verlopen, dat de gezondheid van patiënten significant verbetert, dat na te maken is, en wanneer de inzet van een dwanglicentie naar verwachting geen grote negatieve effecten heeft op innovatieklimaat en de beschikbaarheid van andere innovatieve medicijnen in Nederland, ‘dan moet de daad bij het woord worden gevoegd’.

Oftewel: dreig niet alleen met dwanglicenties, zet ze in extreme gevallen ook echt in, zodat farmaceuten weten dat overheden bereid zijn dat machtsmiddel daadwerkelijk te gebruiken als zij de prijs van medicijnen exorbitant hoog houden. De Nederlandse wetgeving hoeft daar niet voor te worden aangepast, maar Europees moet nog wel worden geregeld dat farmaceuten een verplichting hebben hun data beschikbaar te stellen en hun marktexclusiviteit op te geven. Volgens De Jong kan een dwanglicentie vanwege de afschrikwekkende werking ervan ook positieve gevolgen hebben voor toekomstige onderhandelingen.

Risicoprofiel

Van Barlingen, zelf verklaard tegenstander van dwanglicenties, vindt die conclusies maar niets. ‘De basis van de bedrijven waarin ik investeer is dat hun werk beschermd wordt door patenten. Als die bescherming genegeerd kan worden, neemt het risicoprofiel enorm toe. Dat heeft negatieve implicaties voor innovatie.’

Onzin, zegt Canoy, die dat vraagstuk uitzocht voor de commissie. ‘Dit risico gaat hier natuurlijk niet op, omdat de overheid dwanglicenties uiterst spaarzaam zal inzetten, in bijzondere omstandigheden die een rechter zal moeten toetsen. Maar stel nou dat de Amerikanen alle covidmedicatie opkopen en de rest van de wereld ervan verstoken blijft, dan is het een fijn instrument om in handen te hebben.’

Remdesivir
is een middel van de Amerikaanse farmaceut Gilead, en een van de twee medicijnen  met een bewezen (beperkte) werking tegen het coronavirus. De Verenigde Staten hebben de volledige productie die wereldwijd tot en met september beschikbaar is  opgekocht. In Nederland is er nog wel voldoende voorraad van het middel.

Meer over de farmaceutische industrie en dure medicijnen

Rekenkamer: minister moet ‘nee’ durven zeggen tegen farmaceuten

Medicijnprijzen ontbreken in de langverwachte gedragscode van farmaceuten.

‘Ook de mislukkingen moeten worden betaald’: kloppen de argumenten van de farmaceutische industrie om de hoge prijzen te rechtvaardigen? 

De pil is hetzelfde, de prijs een veelvoud: farmaceuten spelen soms vals spel spelen en komen daarmee weg. Hoewel, niet altijd: de rechter kan de farmaceut de pas afsnijden.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden