Sjamaan Cecil Taylor hangt te lang in climax

Jazz Middelheim, Antwerpen. Voortzetting: 14 augustus, 17 uur, 15 augustus, 15 uur...

Om de twee jaar trakteert de BRT de jazzliefhebber op een meerdaags festival in het prachtige Park Den Brandt te Antwerpen. Ook zij die geen Belgisch kijkgeld betalen kunnen meegenieten; voor omgerekend slechts 25 gulden per dag biedt Jazz Middelheim interessante Europese groepen en dure Amerikanen, vooral in deze twintigste editie, die bovendien gesponsord wordt door dure Amerikanen: Cadillac, Buick, Chevrolet en Pontiac.

De programmeurs proberen er elke keer iets bijzonders van te maken, en brachten de eerste twee dagen al even zovele primeurs: een Belgisch ensemble dat John Coltrane had bewerkt, en de Summit Conference, een Amerikaanse all-starformatie die voor het eerst live optrad.

Ensembles en sterren: het tekent het verschil tussen ons continent en dat waar de bakermat van de jazz ligt. De Europese deelnemers traden aan met bezettingen van tussen de zeven en vijftien musici, en speelden gestructureerde muziek met veel uitgeschreven partijen, in een mondiale stijl die op het blues- en bopfundament verder bouwt met exotica en hedendaagse 'serieuze' muziek.

Worlds, een compositie van saxofonist Erwin Vann, combineert een jazzgroep met strijkers, zangeressen en Afrikaanse percussie. Niet in nadrukkelijk postmoderne verbrokkeling, maar in harmonieuze synthese. Die klonk sympathiek en welluidend, mede dankzij het verfijnde smachten van trompet-estheet Kenny Wheeler. Een beetje te harmonieus, te mooiig af en toe, je miste het contrast met eigenwijze eenlingen.

Pianist Kris Defoort en altist Fabrizio Cassol varieerden met Europees vormgevoel op de meest klassiek gestructureerde opname van John Coltrane, de 30 jaar geleden verschenen suite A Love Supreme. Ook zij gebruikten strijkers, die met andere zachte instrumenten, zoals de fluit, de tedere gevoelens verklankten, in conflict met de heftige gemoedstoestanden als wanhoop en vervoering, die door het koper en de ritmesectie werden weergegeven.

Coltrane was niet alleen één van de meest intense solisten uit de jazzgeschiedenis, maar ook de componist van doeltreffende motieven, die in deze bewerking hun indringende werking behielden.

Het is misschien onredelijk om vergelijkingen te trekken met het legendarische Coltrane-kwartet, maar waar het bij deze variaties aan schortte was de ritmesectie. De elementaire basfiguren en drukke polyritmiek van de drums bouwden voort op het oorspronkelijke werk van Jimmy Garrison en Elvin Jones, maar zonder hun sterk voelbaar gemaakte swing, die machtige puls die alles voor zich uit stuwde.

Door het ontbreken van echt imposante solostemmen en de verdubbeling van de lengte, was de dramatische hartekreet ook lichtelijk academisch geworden.

Wisselwerking tussen sterke solisten en opzwepende ritmesecties blijft hoofddoel en grootste troef van Amerikaanse jazz. Oorzaak en gevolg zijn moeilijk van elkaar te scheiden, maar het is een feit dat Europa weinig eigenzinnige virtuozen als Cecil Taylor heeft voortgebracht, en weinig ritmetandems die kunnen wedijveren met Reggie Workman en Pheeroan AkLaff van de Summit Conference.

De 63-jarige Taylor is nog steedsdé pianoleeuw van de avantgarde, even onverbiddelijk abstract als altijd. Hij trad aan met een drummer en een percussionist, zodat zijn beukende en timmerende improvisaties niet werden verzacht door melodieuzere blazers of strijkers. Het tapijtbombardement van weinig doorzichtige figuren bereikte, zoals zo vaak bij Taylor, al snel een furieuze climax, om daar vervolgens veel te lang op te blijven hangen.

Atonaliteit, uit de toetsen geranselde clusters en het ontbreken van 'figuratieve' elementen als thema en maatsoort, zijn nog altijd geen gemeengoed geworden, en blijven geassocieerd met extreme emoties. Een kunstwerk dat zich in de tijd afspeelt kan niet zonder variaties in het spanningsniveau; als iemand maar blijft schreeuwen maakt zijn schreeuw allengs minder indruk, en ebt de schokkende werking weg in verveling en irritatie. Taylor wordt vaak een sjamaan of tovenaar genoemd; dweperige benamingen die erop duiden dat je zijn muziek devoot, als in trance, moet ondergaan, en als excuus voor saaiheid en overbluffende pretentie.

De tweede avond werd afgesloten door een kwintet van gematigd vrije improvisatoren, bijeengebracht door bassist Reggie Workman. Sam Rivers, op sax en fluit, was bijna continu in gesprek met trombonist Julian Priester, spontaan contrapunt waarin de menselijke stem bleef doorklinken.

Voor de introverte pianist Andrew Hill waren gelukkig wat kalme intermezzo's ingeruimd, anders waren zijn intieme miniaturen in al het omringende geweld onopgemerkt gebleven. De groep is een hier en daar nog rommelig en wankel compromis, dat kan uitgroeien tot een geïnspireerd samenspel van persoonlijkheden.

Ook vanavond komt Jazz Middelheim met onalledaagse combinaties: twee pianisten, Kenny Barron en Cedar Walton, die een kwartet leiden, en gitarist John Scofield die jamt met zijn Belgische confraters Philip Catherine en Toots Thielemans.

Morgenavond wordt het festival afgesloten door onder andere het Max Roach kwartet.

Frank van Herk

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden