Sinterklaas

Op 2 september bevatte de Volkskrant een verheugend bericht voor de Nederlandse vrienden van François Rabelais: in 1996 zullen er twee nieuwe vertalingen verschijnen van Rabelais' belangrijkste werken Pantagruel en Gargantua....

De nieuwe vertalingen zullen zij dan ook niet zozeer gaan lezen, zij zullen er veeleer mee gaan spelen. De daden van Pantagruel en Gargantua zijn immers op ieder gebied, of het nu liefde of oorlog betreft, drankmisbruik of een tafeltoernooi, heldhaftig en verbazingwekkend en Rabelais was ook een weergaloze taalvirtuoos. Daar begint het spel: het ontdekken van betekenissen, het doorgronden van woordspelingen, het afpellen van dubbelzinnigheden en het verklaren van verborgen verwijzingen. Het mooiste voorbeeld van dat spel met de inhoud is wellicht het boek Catalogue de la bibliothèque de l'abbaye de Saint-Victor van Paul Lacroix (1862). De bibliotheek van de abdij van de heilige Victor bevat ongeveer 140 titels, die alle door Rabelais verzonnen werden om tijdgenoten te lasteren en te bespotten. De lijst beslaat in Pantagruel slechts enige bladzijden; Lacroix had 406 pagina's nodig om ze te verklaren.

Wat de nieuwe Nederlandse vertalingen betreft is de eerste vraag natuurlijk of en hoe de vertalers die rabelaisiaanse virtuositeit in hun macht hebben gekregen. En ook: hoe verhouden ze zich tot de vertaling van Sandfort. Want Sandfort was misschien eenzaam en bij tijd en wijle depressief, maar hij bleef virtuoos. Bibberknots, legboor, pendelok en aardkloppertje - je vindt ze maar in één boek, en dat is Gargantua, maar met een beetje geluk hebben we straks twee synoniemen voor bibberknots.

Het mooiste spel met Rabelais is ongetwijfeld de navolging en de meest gargantueske navolging staat op naam van Honoré de Balzac met Les contes drolatiques: 614 pagina's 'vreugde en vermaak voor de Pantagruelisten maar niet voor Nurksen en Izegrimmen'. Veel bescheidener, maar ik meen toch uniek in Nederland, is Hoe de hoogedele Pantagruel de jaardag van den ouden en aardigen St. Nicolaas vierde (1946). Het werd geschreven door C. Reedijk, de vertaler van Alice (met A. Kossmann), Erasmuskenner en tot 1986 directeur van de Koninklijke Bibliotheek. Reedijk schreef de tekst in een quasi-oudfrans en in zwierig Nederlands.

Pantagruel vraagt vier cadeautjes aan Sinterklaas. Eén: 'Een missaaltje, microscopisch klein en popperig, om stilletjes in te lezen gedurende zijn wandelingen in de straten, gedurende de maaltijden en de bezoeken aan hoerenhuiskes en bordelen.' Twee: 'Zeventienduizendnegenendertig meisjes, meidjes en meiskes.' Drie: 'Een bul, goed gezegeld, doorgefourneerd en gewaarmerkt door den Heer Paus, hem vergunnend te poepen, plassen en te spoegen wanneer hij er behoefte aan zou hebben, op de plavuizen, tegen pilaren, zuilen, pilasters en bidstoelen, in de koren, absiden en crypten van alle godshuizen.' En ten vierde: 'Het grappigste, gekste, malste, allerkerstenendste en buikschokkendste dat er bestaat.'

Het lijkt me niet zo vreemd dat katholieke boekbesprekers Reedijks Sinterklaasverhaal indertijd strikt verboden voor katholieke lezers (iets wat Rabelais nooit is overkomen). Er sluipt een vlijmscherp cynisme in het heerlijk avondje, dat tot ontlading komt als cadeau vier wordt uitgepakt: 'Een bom.' De volgende dag bidt Pantagruel, hij ontmaagdt 71 meidjes en meiskes, poept in de kathedraal, en gooit de bom. Het is 1946, kort na de twee atoombommen.

'Ik heb slechts diepe bewondering voor twee mannen', schreef Gustave Flaubert. Een van hen is Rabelais, en wel omdat hij geschreven heeft 'in de geest van boosaardigheid ten aanzien van het menselijk ras, en met de bedoeling het recht in zijn gezicht uit te lachen'.

Ik geloof dat ook Reedijk en Sinterklaas daarin geslaagd zijn.

Ed Schilders

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden