Sint schenkt zijn cadeaus niet zomaar in het geheim, dit is waarom

Je gaat het pas zien als je het doorhebt. Wieteke van Zeil over opmerkelijke en veelbetekenende bijzaken in de beeldende kunst. Deze week: Sint.

Beeld RV

In Amsterdam wonen 276.641 ongetrouwde vrouwen, zo'n 65 procent van alle vrouwen in de stad, van wie 72.925 meisjes onder de 18 jaar zijn, volgens de laatste gemeentestatistieken. Er werken jaarlijks zo'n 5.600 vrouwen als prostituee. Wat dat met dit detail te maken heeft, komt zo.

Na Sint Maarten afgelopen week en het net ingevlogen Halloween (deels Allerheiligenviering) is het vandaag alweer de beurt aan de volgende: Nicolaas, beschermheilige van de hoofdstad. Voor een land dat niet erg katholiek is, zijn we toch behoorlijk van de heiligenfeesten. Sint beschermt de kinderen en dat vieren we al eeuwen met cadeaus, zoals op schilderijen van Jan Steen te zien is. Maar zoals veel heiligen, beschermt hij meer dan één groep. Er is een reden dat Nicolaaskerken in veel plaatsen, ook in Amsterdam, aan het water staan. Daar zijn de zeelieden, en de prostituees. Voor allebei is Nicolaas patroonheilige. En voor ongetrouwde vrouwen. Die laatste twee zijn terug te voeren op deze drie gouden ballen, die ik afgelopen zomer in de hand van Nicolaas zag in Italië, geschilderd door Cima da Conegliano, een kunstenaar die geweldig licht, lucht en kleur kon schilderen. Het verklaart ook de manier waarop wij nu nog Sinterklaasavond vieren.

Het is een kleurig detail, met de hand voor de goud geborduurde bisschopsmantel waarin ook voorstellingen te zien zijn; hier een kerkgebouw en een heilige met lelie in de hand, misschien Jozef. Die ballen en bijbehorende geschiedenis hebben iets speels. Het lijkt toch een beetje of er een plechtige oude geestelijke op het punt staat te gaan kaatseballen of jeu-de-boulen. Een stuk gezelliger dan, ik noem maar wat, Sint Petrus de Martelaar, die hier naast Nicolaas staat met een zwaard door zijn hoofd. Onze Sint is vrolijk in de kunst terechtgekomen, terwijl de meeste heiligen gedoemd zijn het martelwerktuig waarmee ze werden gedood in hun hand te houden op schilderijen - een rooster bij Sint Laurentius, een vilmes bij Sint Bartholomeus, pijlen door het doorgaans goddelijke lichaam van Sebastiaan. Enfin, Sint heeft ballen.

Lees verder onder de video

Cima da Conegliano

Heilige Petrus de Martelaar met heiligen Nicolaas en Benedictus

1505-06; olieverf op paneel; 330 x 216 cm

Pinacoteca di Brera Milaan

De legende van de gouden ballen is het eerste wonder dat Nicolaas verrichte, als je niet meetelt dat hij als baby al rechtop in zijn badje stond om God te prijzen. Het gaat zo: er was een arme man met drie dochters, voor wie hij geen bruidsschat had. Tot wanhoop gedreven stond hij op het punt zijn dochters de prostitutie in te sturen om te overleven. Dat hoorde Nicolaas, een geestelijke met rijke ouders, en daar wilde hij iets aan doen. Hij ging 's nachts naar het huis van de man en gooide door het raam - u voelt 'm al - de gouden ballen of munten (dat verschilt per schilderij en per beschrijving) naar binnen. De man was stomverbaasd natuurlijk, en dolgelukkig. Nicolaas deed het nog een paar keer, totdat hij betrapt werd en de man hem kon bedanken.

Dat stiekeme naar binnen gooien van cadeaus als verrassing - door Piet in de schoen en door Sint met een zak voor de deur - komt dus daarvandaan. Prostituees en ongetrouwde vrouwen kregen hiermee hun beschermheilige; iemand om 'aan te roepen' als hun omstandigheden zwaar zijn. Ook de gouden munten en de vrouwelijke taaitaaipoppen die bij Sinterklaas horen, herinneren aan dit eerste wonder.

Maar dat Nicolaas de geschenken door het raam gooide had ook een reden; het voorkwam gezichtsverlies voor het arme gezin. Vader en dochters hoefden zich niet te vernederen tot openlijke dankbaarheid aan de gever en tot publiek zichtbare armoede. Dat is het mooiste, vind ik, en daarom is een initiatief als Sinterklaasbank.nl, waar mensen kunnen doneren zodat minder bedeelde kinderen sintcadeaus krijgen, ook zo raak - het gaat terug naar de oorsprong. Elk kind een geheim cadeau.

Zie volkskrant.nl/kijkverder: Sint op de Wallen

Volg Wieteke van Zeil op Instagram: @artpophistory

Beeld Collectie Pinacoteca di Brera
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden