Siberische Hildebrant taalt niet naar Holland 'Gollènders' willen sterven in Siberië

In een handjevol houten huisjes, haast onvindbaar in de uitgestrektheid van Siberië, wonen de nazaten van Hollandse protestanten die eeuwen geleden naar Rusland zijn gevlucht....

BART RIJS

Van onze correspondent

Bart Rijs

PICHTINSK

Verscholen in de eindeloze taiga langs de Transsiberische spoorlijn, vijfduizend kilometer ten oosten van Moskou, ligt een handvol houten huisjes onder een dikke deken van sneeuw. Het staat in de omgeving bekend als het dorp van de Gollènders - het dorp van de Hollanders.

Hollanders? In Siberië?

'Dat klopt', zegt Roman Hildebrant. 'Wij zijn Hollanders.' De 72-jarige boer met zijn grijze baard en door nicotine bruin verkleurde snor heeft het van zijn vader, en die weer van zijn vader. 'Hij zei dat we uit Hollandia zijn gekomen. Waar dat is, weet ik niet. Ergens ginds in Europa, denk ik.'

In Pichtinsk hebben de mensen achternamen als Hildebrant, Zelent, Heneborg en Koents. Ze zijn protestants en spreken onder elkaar een dialect dat ze zelf hochlandski noemen - een voor Russen onverstaanbare mengelmoes van Oekraïens en Pools.

Hoe zijn deze Hollanders in Siberië verzeild geraakt? De Russische etnografe Natalja Galetnika ontdekte in de archieven van de Siberische stad Irkoetsk een brief uit het begin van de eeuw die dat zou kunnen verklaren. Op de vraag van de plaatselijke autoriteiten onder welke nationaliteit de Gollènders moesten worden geregistreerd, antwoordde een ambtenaar uit de toemalige hoofdstad Sint-Petersburg: 'Het gaat om de nakomelingen van twaalf families wevers, spinners en timmerlieden uit Holland, die door Catherina de Grote in het Russische imperium zijn uitgenodigd.'

Veel dat aan Holland doet denken is er in Pichtinsk niet, of het moet de hutspot zijn die 's avonds op tafel komt. De voorvaderen van de Gollènders zijn al drie of vier eeuwen geleden vanwege godsdienstvervolgingen uit Nederland vertrokken. Ze woonden lang in Oost-Pruisen, waar ze een flinke scheut Duits en ook Slavisch bloed hebben opgedaan. Aan het begin van de eeuw zijn ze naar Siberië getrokken, waar de tsaar gratis grond gaf aan kolonisten.

Gustaaf Ludwig, met zijn 95 jaar de oudste man van het dorp, is de enige Gollènder die zich de lange reis in een veewagon kan herinneren. 'De eerste jaren woonden we in een plaggenhut en rooide mijn vader het bos met zijn blote handen. Toen heeft hij het huis gebouwd waar wij nu nog in wonen.'

Hoewel de Hollandse Siberiërs slechts een vaag idee hebben over hun afkomst, hebben ze zich altijd anders dan de anderen gevoeld. Daardoor bleef Pichtinsk een gesloten gemeenschap.

'Als ik vroeger achter de Russische meisjes aanliep, kreeg ik van mijn vader op mijn kop', zegt de 67-jarige Adolf Koents. 'Ze hadden een ander geloof, hè.' Getrouwd werd er alleen onder elkaar. Nog steeds liggen in elk huis 'de heilige boeken' van de familie onder een met borduursel versierde doek op tafel. Zijn vrouw Jozefina haalt ze voorzichtig tevoorschijn: een Lutherse bijbel en een psalmenbundel, gebonden in van ouderdom zwart geworden leer. Met onvaste stem heft ze een psalm aan. De woorden zijn Pools. 'Soms begrijp ik maar half wat ik zing', zegt ze.

Pichtinsk is een levend openluchtmuseum. De Gollènders wonen in huizen opgetrokken uit halve boomstammen en verwarmd door houtkachels. Ze wassen zich met water uit een lampetkan. Een kot achter op het erf doet dienst als toilet. In de zomer rijden ze naar de naburige dorpen met paard en wagen; in de winter met de arreslee. De vrouwen maken wol op het spinnewiel uit het sprookje van Assepoester en kleden op een houten weefgetouw. De enige tekenen van de moderne tijd zijn een paar kale gloeilampen, een enkele televisie, en de roestige trekker van de kolchoz.

De Sovjet-autoriteiten bekeken de godsdienstige Gollènders met achterdocht. In de jaren dertig werd een Hildebrant, die de zondagse gebedsbijeenkomsten leidde, door Stalins geheime dienst geëxecuteerd. De Gollènders verborgen hun bijbels in het bos om te voorkomen dat ze zouden worden geconfisqueerd. Toen de Tweede Wereldoorlog uitbrak, werden bijna alle mannen op transport gezet naar de werkkampen. In de oren van de Sovjet-autoriteiten klonken hun namen Duits, en dat was voldoende. De meesten keerden pas eind jaren veertig terug; sommigen kwamen in de kampen aan hun einde.

Begrijpelijkerwijs liepen de Gollènders na die ervaringen niet te koop met hun identiteit. Ze noemden hun kinderen Ivan, Aleksej en Ljena, net als de Russen.

De jongere generaties kenden de psalmen en gebeden niet meer uit het hoofd, spraken vaker Russisch dan hochlandski, en in de jaren zeventig trouwden de eersten met meisjes van buiten.

De de ineenstorting van de Sovjet-Unie en de economische crisis hebben het einde voor het Hollandse dorpje ingeluid. 'Pichtinsk is bezig uit te sterven', zegt Pjotr Zelent berustend. Officieel is hij directeur van de kolchoz, maar in de praktijk ligt de collectieve boerderij allang stil.

Het doet hem pijn dat de grond die zijn vader en grootvader hebben ontgonnen niet meer wordt bebouwd en weer tot bos verwildert. 'Vroeger hadden we honderdtwintig paar handen in het dorp, nu nog een stuk of tien. Jongeren hebben hier geen toekomst.'

Aan de muur van zijn boerderijtje hangen foto's van alle Zelents die in Pichtinsk hebben geleefd, gerangschikt in de vorm van een stamboom. Zijn zoon heeft besloten in het dorp te blijven, maar zijn kleinkinderen vertrekken de één na de ander naar de stad.

Voor de Siberische Hollanders is Europa een begrip waar ze zich weinig bij kunnen voorstellen. Dat er een land is waar andere Gollènders leven, en dat de koningin van dat land op staatsbezoek komt, al is het even uitgesteld, daar halen ze de schouders over op.

'Ik ben niet nieuwsgierig naar het leven buiten het dorp', zegt de oude Roman Hildebrant. 'De geschiedenis heeft ons naar Siberië gebracht. Goed of slecht, daar is het dak boven ons hoofd. God geve dat ik hier, thuis, in vrede mag sterven.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden