Sheldrake kan beter gedichten gaan schrijven

De New Age-beweging heeft iets met wetenschap. Enerzijds is het de wortel van alle kwaad, anderzijds biedt nieuwe holistische wetenschap een uitweg uit het geestelijke dal....

OP EEN RIJTJE staan ze in zijn boekenkast, de belangrijkste werkjes uit de school van de New Age. Ferguson, The Aquarian Conspiracy. Capra, The Tao of Physics. Sheldrake, A New Science of Life. Bohm, Wholeness and the Implicate Order. Lovelock, Gaia. Prigogine, Order out of Chaos. Noem ze maar op.

Verslonden heeft ir. Tomas Vanheste ze, eerst als leergierig wiskundestudent aan de Technische Universiteit Twente en daarna als wijsgerig onderzoeker aan dezelfde instelling. Gisteren promoveerde hij in Enschede op een harde afrekening met de voorgangers van de New Age-beweging. Ze vervalsen de geschiedenis van de natuurwetenschappen om hun gelijk te kunnen halen, meent Vanheste.

Hier, wijst de promovendus die inmiddels fondsredacteur is bij uitgeverij De Bezige Bij in Amsterdam, neem dat eeuwige citaat van Francis Bacon: 'Kennis is macht, macht over de natuur die aan de mens onderworpen dient te zijn.' Hij heeft er tevergeefs naar gezocht in Bacons werken. 'Bacon noemt macht een inferieur doel van de wetenschap. Het bereiken van de Goddelijke wijsheid, daar gaat het hem om.'

Vanhestes dissertatie staat er bol van. Descartes de grondlegger van de strikte scheiding van lichaam en geest? Onzin, hij spreekt nadrukkelijk over de noodzakelijke eenheid van beide om echt mens te zijn. Copernicus en Galilei met hun centrale zon de aanstichters van de onttovering van het heelal? Kul, hun ontzag voor de schepping was er geen haar minder om. Karikaturen zijn het, serieuze wetenschapskritiek onwaardig. 'Men creëert zijn eigen zondebokken om zo het kwaad te kunnen uitdrijven.'

Maar trek een boek uit de stapel en de redenering laat zich uittekenen. Centraal in bijna alle New Age-beschouwingen over de werkelijkheid is een aanval op de gevestigde natuurwetenschappen. Die zouden de werkelijkheid uit elkaar plukken zonder oog voor de natuurlijke samenhang. Het heelal zou worden gezien als een zielloos samenspel van deeltjes en krachten, een voortmalend mechaniek zonder poëzie of verwondering.

Geen wonder, is daarop de conclusie, dat de samenleving die op dat soort kennis is gebaseerd een kille is, waar vervuiling, stress en welvaartsziekten, ongelijkheid, gebrek aan respect en eenzaamheid hoogtij vieren. Alleen door de conventionele wetenschap, gebaseerd op de gedachte dat het geheel de som der delen is, te vervangen door holistische opvattingen kan het allemaal nog goed komen.

Natuurlijk, zegt Vanheste, is dat tot op grote hoogte retorica, een manier om het eigen gelijk met argumenten te omkleden. 'Ik denk dat je toch recht moet doen aan de realiteit voordat je recht van spreken hebt.' De pest heeft hij niet aan New Age als zodanig, maar des te meer aan ongerechtvaardigde verwijten aan het adres van de natuurwetenschappen. 'Wat me ergert, zijn opmerkingen dat gewone wetenschappers stelselmatig de ogen sluiten voor andere denkwijzen. Dat is ronduit niet waar.'

Het belangrijkste voorbeeld daarvan is de sterke nadruk die denkers van de New Age leggen bij de mechanische opvattingen van de gangbare wetenschap. Ruimte voor een ziel en voor betovering zou er niet meer zijn, het universum werd als een horloge, een onverstoorbaar klokwerk.

De geschiedenis liegt echter niet. In de zeventiende eeuw maakte de wetenschap zich los van de filosofie. Voor het eerst legden onderzoekers zich toe op het vinden van regelmatigheden in de materiële wereld, ongeacht hun levensbeschouwing.

Vanheste: 'Het merkwaardige is nu dat New Age die historische loskoppeling weigert te onderkennen. Aha, zeggen ze, men trok de werkelijkheid uit elkaar in onderdelen en hield er dus ook zo'n filosofie op na. Bronnen laten zien dat dat onjuist is, er zijn verbindingen, maar beide zijn autonoom. Je kon best in de schepping geloven en toch de natuur aan proefjes onderwerpen.'

In dat verband wordt vooral de Nederlandse wetenschapshistoricus Dijksterhuis, auteur van de klassieke studie De Mechanisering van het Wereldbeeld, gretig misbruikt. New Agers, zegt Vanheste, lezen in Dijksterhuis een beschrijving van de opkomst van de opvatting dat de realiteit een machine is. Fout, weet Vanheste.

'DIJKSTERHUIS VERZET zich juist expliciet tegen de vele betekenissen die New Agers aan het woord mechanisering hechten. Hij bedoelt niet dat de natuur als een ontzielde, levenloze machine in elkaar stak. Hij heeft het over de mathematisering, het vangen van natuurverschijnselen in wiskundige vergelijkingen, en die werd voor het eerst beproefd in de mechanica, vandaar die titel.'

Bij de breuk tussen filosofie en natuurwetenschappen in de zeventiende eeuw ontstond een stroming die tegenwoordig sciëntisme wordt genoemd, een poging om uit wetenschappelijke bevindingen levensbeschouwelijke lessen te trekken. Volgens Vanheste is New Age daarvan een hedendaagse variant die kennelijk moeiteloos een hekel aan wetenschap kan combineren met een verlangen naar wetenschappelijke onderbouwing en rechtvaardiging.

'Mensen als Sheldrake of Capra hebben het nooit over de kunsten of religie als mogelijk expressiemiddelen van de intuïtieve manier waarop zij de werkelijkheid zien. Altijd weer gaan ze te rade bij de veldentheorie, bij de quantummechanica, de thermodynamica.'

Waarom, kortom, schrijft Rupert Sheldrake geen gedichten in plaats van quasiwetenschappelijke verhandelingen? Dat moet, zegt Vanheste, iets te maken hebben met het verlangen naar autoriteit. 'De wetenschap is verankerd in de samenleving, in de macht. Kunst kan uitdrukking geven aan veel persoonlijker visies, maar met een gedicht houd je geen uitbreiding van Schiphol tegen. Helaas, zou ik zeggen, want de verontrusting over de ontzielde samenleving kan ik heel goed invoelen.'

Het gaat echter niet aan met schijnargumenten de strijd te willen winnen. New Age, zegt Vanheste, is voor een belangrijk deel wat haar goeroes in hun bestsellers schrijven en vertellen op symposia en cursussen en dat liegt er vaak niet om. Vooral de quantumtheorie van de allerkleinste deeltjes is een gewild jachtterrein voor holisten.

In de quantumfysica is geaccepteerd dat twee deeltjes op grote afstand zonder tijdverlies elkaar kunnen voelen, iets waaruit Albert Einstein overigens opmaakte dat de theorie niet kon deugen. Holisten zien er echter het bewijs in voor tal van bovennatuurlijke verschijnselen. Volgens de standaardopvatting van de theorie, is dat uitgesloten omdat het effect alleen voor losse deeltjes geldt.

MAAR ER ZIJN uitzonderingen. Het is geen wonder, zegt Vanheste, dat fysicus wijlen David Bohm in New Age-kring wordt vereerd. Die immers hield tegen de verdrukking in een interpretatie staande dat ook mentale processen met elkaar verbonden kunnen zijn, ongeacht de afstand.

Uit het feit dat Bohms denkbeelden de laatste jaren ook bij reguliere fysici steeds meer in de belangstelling komen, maken New Agers maar wat graag op dat ze terrein winnen. Zo is ook het werk van de Brusselse Nobelprijswinnaar Ilya Prigogine aan chaotische systemen waarin spontaan orde kan optreden als ze maar ver genoeg uit evenwicht worden gebracht, inmiddels een geliefd thema.

In Europa hebben zich inmiddels zo'n vijftienhonderd holistische wetenschappers verenigd in een organisatie die Scientific & Medical Network heet. Vanheste hield in het Amsterdamse New Age-centrum Oibibio, het hol van de leeuw, voor die vereniging een lezing over de redeneerfouten en inconsistenties van Sheldrake. Er stonden mensen, ook praktiserende onderzoekers, met verhitte koppen op en verlieten fulminerend de zaal. Een schande, vonden ze het. Dat zij dan maar zo, dacht Vanheste. Drogredeneringen leiden nooit ergens toe.

Wat dat betreft hoeven ook lieden als Stephen Hawking, Steven Weinberg of Frank Tippler zich geen illusies te maken. Vanheste: 'Het zou boeiend zijn om een kritische analyse te maken van hun beschouwingen. Ik maak me sterk dat ze voor een aanzienlijk deel hetzelfde doen als de New Agers. Ze passen wetenschappelijke denkbeelden toe waar die helemaal niet gepast zijn.

'Hawking die God in zijn formules ontwaart. Weinberg die filosofen belachelijk maakt omdat ze geen wiskunde gebruiken. Tippler die onsterfelijkheid kosmologisch verklaart. Allemaal schaamteloze retorica, grote stappen gauw thuis.' Maar het verkoopt, daar hoef je de Bezige Bij-redacteur in hem niets over te vertellen. Ga maar in de boekhandels kijken.

Martijn van Calmthout

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.