Shas kan regeringen maken en breken

De ultra-orthodoxe Israëlische regeringspartij Shas is niet meer dezelfde sinds het vertrek van zijn leider Deri, die werd veroordeeld wegens fraude....

Een jongetje met pijpenkrullen zwaait met een portret van Aryeh Deri, de ultra-orthodoxe politicus die volgens een Israëlische commentator 'het land regeerde'. Een andere jongen grijpt de foto en gooit 'm weg. Een paar maanden geleden zou dat heiligschennis geweest zijn, maar Deri is vertrokken, zijn Shas-partij verscheurd achterlatend. Met aanzienlijke politieke risico's voor premier Ehud Barak.

Shas, de op een na grootste partij in de regeringscoalitie, houdt een massabijeenkomst ter gelegenheid van het joodse Loofhuttenfeest. Zo'n 20 duizend mensen zijn op de been in een park in Jeruzalem. Een feeststemming ontbreekt, al boekte Shas bij de verkiezingen in mei een ongekende overwinning.

De partij is niet meer dezelfde sinds ex-minister Deri, zo'n tien jaar lang de onbetwiste leider, dit voorjaar wegens fraude werd veroordeeld tot gevangenisstraf. Hij tekende beroep aan, en is op vrije voeten. Deri heeft nog veel devote aanhangers. Toen hij onlangs terugkeerde van een vakantie in de VS, werd Deri begroet door een juichende menigte op het vliegveld Ben-Gurion. Maar in Jeruzalem is hij de grote afwezige.

Israëlische journalisten noteren wie er nog meer ontbreken, zoals dat gebeurde aan de voet van het Kremlin ten tijde van het Sovjet-bewind. Vermeldenswaardig is ook welke leiders op de voorste rij zitten. Wie heeft de macht?

De spiritueel leidsman, rabbijn Ovadia Yosef, zit in zijn goudbrokaten mantel pontificaal in het midden. Naast hem de met enig boegeroep onthaalde minister van Sociale Zaken en Werkgelegenheid, Eliyahu Yishai, door Yosef aangewezen als opvolger van Deri. Die moest als politiek leider het veld ruimen, om Shas toegang te verlenen tot de regering. Barak weigerde zaken te doen met een crimineel, en Shas wilde onder geen beding in de oppositie.

Voor Shas betekent macht vooral: het bedienen van de eigen achterban, overwegend armere joden van Noord-Afrikaanse en Aziatische afkomst. Wie regeert, heeft wat te vergeven: huizen, banen. Daarom nemen Israëlische commentatoren recente dreigementen van Shas om uit de regering te stappen, niet erg serieus.

De afgelopen weken waren er nogal wat conflicten. Eerst protesteerde Shas tegen het transport van enorme onderdelen van een elektriciteitscentrale op sabbat (waarvoor Barak zelf toestemming gaf). Daarna kreeg de partij het aan de stok met de linkse minister van Onderwijs, Yossi Sarid, die het liefst in een regering zonder Shas had gezeten.

De problemen golden de 'kroonjuwelen' van Shas, de scholen waar de Torah wordt onderwezen. Sarid stuurde het Openbaar Ministerie af op de directeur-generaal van de scholen, die wordt verdacht van fraude. Ook weigerde Sarid salarissen voor leraren te betalen. Het afgelopen weekeinde werd een compromis bereikt, dat volgens veel Shas-aanhangers bepaald geen zege is voor de nieuwe partijleider Yishai.

In Israël wordt nu volop gespeculeerd over een splitsing in de partij, al schreef iemand: 'Voor een scheuring in een ultra-orthodoxe partij zijn tenminste twee rabbijnen nodig, en Shas heeft er maar één'. Bedoeld wordt: het wemelt in Shas van de rabbijnen, maar de oude Yosef is de baas.

Premier Barak heeft Shas, ondanks bezwaren uit zijn eigen achterban, 'om strategische redenen' binnen de regering gehaald, zegt politicoloog Mark Heller. Heller, verbonden aan de universiteit van Tel Aviv: 'Barak heeft vrede in het Midden-Oosten uitgeroepen tot zijn prioriteit. De leiders van Shas kunnen gerekend worden tot de ''duiven'' in de Israëlische politiek.' Het alternatief voor Barak was de rechtse Likud-partij, sinds het vertrek van ex-premier Benjamin Netanyahu geleid door de 'havik' Ariel Sharon.

Volgens Heller had Barak gehoopt op een volgzame Shas. De interne twisten kunnen die hoop de bodem inslaan. 'Het is mogelijk dat Shas uiteenvalt, en een deel in de oppositie terecht komt. Er zijn al opzichtige contacten tussen Shas en oppositieleider Sharon, al denk ik dat die vooral bedoeld zijn om Barak bang te maken, en hem te dwingen zich inschikkelijk op te stellen tegenover Shas.'

Feit is dat Barak zich bezig moet houden met triviale kwesties 'als de betaling van een paar miljoen gulden aan Shas-leraren', zoals Heller zegt. 'Barak wil staatsman zijn, geen politicus.'

De ervaring leert dat Shas regeringen kan maken en breken. Raakt Barak Shas kwijt, dan zal een andere religieuze partij ook de regering verlaten, denkt Heller. Barak verloor al een orthodoxe partij als gevolg van de 'sabbattransporten'. De krant Ha'aretz waarschuwde gisteren dat Barak zijn 'joodse meerderheid' kan verspelen, en aangewezen is op de steun van Arabische parlementariërs voor de vrede met de Arabische buren waarop hij zijn zinnen heeft gezet.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden