Shark Spotters turen uren naar zee, op zoek naar haaien

Shark Spotters aan de Zuid-Afrikaanse kust is een uniek project om aanvaringen tussen mens en haai te voorkomen: gewoon naar de zee turen. Het lijkt te werken, en het is beter voor de haaien.

Shark Spotter Naveron Lesch aan het werk vanaf de Muizenberg, met links een voorbijganger.Beeld Haroon Ali

Haaienspotters Monwabisi Sikweyiya en Naveron Lesch zitten in de hogere regionen van de Muizenberg te kletsen. De ochtendzon is al fel en heet, maar het is nog rustig op de stranden van False Bay, ten zuiden van Kaapstad. Dan ziet Lesch iets door zijn verrekijker. 'Een witte haai of een koperhaai, ik schat zo'n 3 à 3,5 meter.'

Via de walkietalkie neemt hij contact op met het hoofdkwartier van Shark Spotters op het strand. De witte vlag wordt gehesen en er loeit een sirene, wat betekent: iedereen direct het water uit. Vanaf de Muizenberg zie je de strandgangers in de branding afwachten. Na tien minuten is het gevaar geweken en peddelen surfers de zee weer in.

Shark Spotters is een wereldwijd uniek programma. Aan de West-Kaap zitten spotters tien uur per dag naar het water te turen, verdeeld in shifts van vijf uur, op acht uitkijkpunten. Je kunt de kustlijn ook met drones en helikopters in de gaten houden, maar daar kleven nadelen aan. Een drone kan door technische mankementen uit de lucht vallen - extra gevaar op het strand. Sikweyiya van Shark Spotters is ook geen fan van helikopters. 'In Australië vliegen ze met helikopters over de kustlijn, maar dat gaat zo snel dat je veel mist.' Eind april nog werd in een krant in Perth door experts gezegd dat de inefficiënte, 'ouderwetse' helikopters weinig bijdragen aan de veiligheid.

Monwabisi Sikweylya: 'Het is onze taak om mensen te onderwijzen over haaien, hun gedrag en de reële gevaren in het water.'Beeld Haroon Ali
Vanaf deze plek op de Muizenberg spotten Monwabisi Sikweyiy en Naveron Lesch haaien en geven dat via de walkietalkie door aan mede-spotters beneden op het strand.Beeld Haroon Ali

Aan de West-Kaap houden spotters de hele dag de kust in de gaten, zolang er mensen in het water dobberen. Dat lijkt te werken. In Zuid-Afrikaanse wateren gebeuren veel minder ongelukken met haaien dan in de VS en Australië, al is de effectiviteit van al die methoden niet direct te meten. Elk haaienland probeert wat anders, afhankelijk van de geografische omstandigheden (en natuurlijk de budgetten voor veiligheid).

'Ze kunnen bij False Bay goed spotten, omdat ze van bovenaf naar beneden kunnen kijken', zegt Georgina Wiersma, voorzitter van Dutch Shark Society, een kenniscentrum over haaien en roggen. Andere landen hebben niet dat geluk. Ook moeten de weersomstandigheden goed zijn: niet te donker of bewolkt, maar ook niet te zonnig.

Voor de haaien is spotten de minst verstorende methode, zegt Irene Kingma, marien bioloog en directeur van de Nederlandse Elasmobranchen Vereniging, dat onderzoek doet naar haaien en roggen (verzamelnaam: elasmobranchen).

Hoewel er verderop in Durban en in andere haaienlanden netten worden gebruikt tegen haaien, zijn ze daar in False Bay op tegen. Netten houden wel wat haaien tegen, zegt Sikweyiya. 'Maar er komen ook andere soorten in vast te zitten: walvissen, dolfijnen, schildpadden. En een slimme haai zwemt er zo onderdoor. Het gaat ons om wat veilig is voor mens én dier.' Daarom gaf een delegatie van Shark Spotters onlangs workshops in Australische kuststeden over hun milieuvriendelijke methode. Sikweyiya pleitte er tegen het gebruik van netten.

Sikweyiya: 'Sommige surfers negeren de vlaggen en sirenes, omdat ze denken dat wij toch wel alles in de gaten houden.'Beeld getty

Maar spotten is arbeidsintensief en dus prijzig, waardoor andere landen wellicht huiverig zijn de methode over te nemen, zelfs als de omgeving er geschikt voor is. Netten daarentegen zijn een handig politiek middel om het publiek snel gerust te stellen met iets zichtbaars, zegt haaienexpert Georgina Wiersma. 'Maar in sommige gebieden zwemmen er net zo veel haaien voor als achter de netten. Een veilige kust is een illusie - we kunnen de zee niet controleren. Mensen zijn zélf verantwoordelijk voor hun veiligheid in het water.' Marien bioloog Irene Kingma valt haar bij: 'Het is zoals de muur van Trump: een net is zichtbaar, maar je kunt er alsnog overheen of onderdoor. En je kunt niet netten langs de hele kust hangen. Trouwens: witte haaien zitten over het algemeen in diep water, niet bij de kust. Surfers zoeken die gebieden vaak zelf op, vanwege de goede golven.'

Shark Spotters werd in 2004 opgericht na een 'golf' van incidenten in False Bay. Dat jaar werd onder anderen de 77-jarige Tyna Webb, die iedere ochtend baantjes trok in de zee, doodgebeten door een witte haai. Toeschouwers op het strand probeerden haar nog te waarschuwen toen ze een vin zagen, maar het was al te laat. 'Dat staat dan weken in de krant', zegt hoofdspotter Sikweyiya. 'Met haaien verkoop je kranten. En door films als Jaws denkt iedereen dat haaien voor hun plezier op mensen jagen. Na die incidenten was Muizenberg maandenlang een spookstad - very bad for business.' Shark Spotters moest niet alleen de rust herstellen, maar ook toekomstige paniek in de regio voorkomen. 'Het is onze taak om mensen te onderwijzen over haaien, hun gedrag en de reële gevaren in het water.'

Alert op overmoedige surfers: Skinners duikbril spoelde later aan

Shark Spotters geeft de strandgangers vertrouwen, maar maakt ze soms ook overmoedig, zegt Sikweyiya. 'Sommige surfers negeren de vlaggen en sirenes, omdat ze denken dat wij toch wel alles in de gaten houden.' Terwijl de spotters niet alles kunnen zien, vooral als het wateroppervlak te fel schittert in de zon. In 2010 miste een spotter de witte haai die op de 37-jarige Lloyd Skinner afstormde. Sikweyiya: 'Die toerist herkende de zwarte vlag niet, die betekent dat we vanwege het weer niet goed kunnen spotten. Ook wist hij niet dat je in Fish Hoek niet te ver het water in mag gaan, omdat het daar gevaarlijker is.' Ooggetuigen zagen alleen een plas bloed. Skinners duikbril spoelde later aan.

Sinds 2004 zijn er in Zuid-Afrikaanse wateren twintig mensen omgekomen door een haai. Dat lijkt veel, maar het is weinig vergeleken bij andere haaienlanden en de ruim tweeduizend haaien die de spotters sinds hun oprichting hebben geregistreerd, alleen al in False Bay. 'Haaien zien mensen ook niet als voedsel', zegt Irene Kingma. 'Ze eten zeedieren. Een paar soorten eten ook zeeleeuwen. Als een haai een mens bijt, is dat omdat ze ons aanzien voor iets anders.' De mens is ook veel gevaarlijker voor de haai dan andersom. Jaarlijks worden er naar schatting 100 miljoen haaien gedood. Sikweyiya: 'Een haai doodt om te overleven. Maar een mens doodt voor zijn plezier.'

Een bord van Shark Spotters met uitleg voor de strandgangers van False Bay bij Kaapstad. De vlaggen gaan van groen (veilig) naar wit (haai gespot).Beeld Haroon Ali
Beeld de Volkskrant

Financiële steun van gemeente Kaapstad

De spotters krijgen financiële steun van de gemeente Kaapstad, de stichting Save Our Seas en het Wereld Natuur Fonds en ze ontvangen donaties. Ze hebben in dertien jaar een schat aan data verzameld. Ook hebben ze talloze zenders in False Bay geplaatst. Zo weten ze nu dat er zo'n zevenhonderd individuele haaien in False Bay zwemmen - witte haaien, tijgerhaaien, stierhaaien en andere soorten. Sikweyiya, die er vanaf het begin bij is, heeft veel geleerd. Dat er meer haaien zijn als het water warmer is, omdat er dan meer voedsel is. 'Bij een nieuwe maan is er gek genoeg ook meer activiteit van haaien.' Hij voelt inmiddels aan wanneer een haai zich vreemd gedraagt en te dicht bij de kustlijn komt. 'Maar waar haaien naartoe gaan om te paren, blijft nog steeds een raadsel.'

Sikweyiya wil dat mensen beseffen hoe onmisbaar haaien zijn voor het ecosysteem onder water. 'Zonder een jager als de haai lopen de populaties van zeehonden, dolfijnen en vele vissoorten uit de hand.' Hij heeft door zijn werk een diep respect gekregen voor haaien en staat geregeld te kijken van hun talenten. 'Via een zendertje zagen we dat één witte haai naar Australië was gezwommen en terug - in slechts twee maanden!' Toch is Sikweyiya, die voor deze baan strandwacht was in False Bay, nog steeds op zijn hoede voor de slinkse en soms grillige wezens. Surfen doet hij al jaren niet meer. 'Als je met eigen ogen iemand verslonden hebt zien worden, is de lol er wel vanaf.'

De cijfers

The International Shark Attack File (ISAF) onderzocht in 2016 wereldwijd 150 aanvaringen tussen mens en haai en concludeerde dat er 81 ongelukken waren waarbij de mens de haai niet provoceerde (al is dat gebaseerd op de verslagen van slachtoffers, die gekleurd kunnen zijn door hun emoties). Dit aantal past in het patroon van de laatste vijf jaar (2011-2015), toen er gemiddeld 82 incidenten per jaar plaatsvonden. In 2016 vielen er 4 doden, minder dan het gemiddelde van 8 doden per jaar tussen 2011 en 2015. Vorig jaar waren de meeste ongelukken in de Verenigde Staten (53 aanvallen), een decennialange trend, vooral in Florida (32 beten). Hierna volgt Australië met 15 beten. In Zuid-Afrika was er slechts één ongeluk (niet-dodelijk), het laagste aantal sinds 2008, toen er geen enkel ongeluk gebeurde. Het gemiddelde over 2011-2015 was 4,8 incidenten en 1,4 doden per jaar.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden