Sfinx achter de poldercoulissen

Directeur van Niek Jan van Kesteren VNO-NCW speelt achter de schermen al jaren een grote rol in Den Haag. Zo kwam het compromis over de AOW-leeftijd uit zijn koker.

‘Koopt u ook mensen om?’

‘Pardon?’

‘Koopt u ook mensen om om uw doel te bereiken?’

‘Nee, bij VNO-NCW hebben wij niet die gewoonte.’

Het is september 2008 en Niek Jan van Kesteren (56), directeur van werkgeversorganisatie VNO-NCW, zit met opgetrokken wenkbrauwen en verbaasde blik tegenover een delegatie uit Kirgizië. In Borat-achtig Engels wordt hij door de tolk bestookt met vragen over het Nederlandse poldermodel. Zo’n overlegcultuur – waarbij vakbonden en werkgevers samen optrekken en meebeslissen over het politieke beleid – is een onbekend fenomeen voor de delegatie uit de voormalige Sovjetrepubliek.

Na een staatsgreep, bloedige demonstraties en frauduleus verlopen verkiezingen, wil Kirgizië bouwen aan de toekomst. En wie weet kunnen we wel leren van het Nederlandse gepolder, denken ze. Dat ze bij Van Kesteren zijn aangeschoven voor voorlichting, is een logische keuze.

De man achter VNO-NCW-voorzitter Bernard Wientjes is al tien jaar de ‘sfinx achter de poldercoulissen’. Dat bleek vorige maand weer. Wie goed oplette bij nieuws-items over het sociaal akkoord, zag in een hoekje van het tv-scherm, achter Wientjes en FNV-voorvrouw Agnes Jongerius, een vaak goedgemutste vijftiger staan – standaard gehuld in een stemmig pak. Samen met de VNO-voorzitter was híj degene die de moeizame onderhandelingen over een sociaal akkoord vlot trok door de AOW-bom te demonteren. Oftewel bedacht de kwestie over verhoging van de AOW-leeftijd aan de SER (Sociaal-Economische Raad) voor te leggen. Het resultaat was het akkoord waar FNV-leden gisteren en masse ‘ja’ tegen zeiden. Het voordeel voor de werkgevers: sociale en politieke rust en loonmatiging. Dat is in lijn met het leidmotief van VNO-NCW; een stabiele omgeving is een voorwaarde voor een sterke economie en florerende bedrijven.

Van Kesterens invloed reikt ver. De CDA’er prijkt op nummer twaalf van de Volkskrant Top-200 van invloedrijke Nederlanders. ‘Ik ken geen bewindspersoon die zijn mobieltje niet opneemt als Niek Jan belt’, zegt een Haagse bron. ‘Hij kent God en iedereen.’ Voor het grote publiek is de werkgeversdirecteur echter een onbekende.

Hij blijft het liefst op de achtergrond. Zijn dagen bestaan uit het in de week leggen van ideeën en een-tweetjes in de achterkamer. ‘Op de kamer van Niek Jan gebeurt veel’, zegt Rienk van Splunder, tot voor kort cao-coördinator van vakcentrale CNV. ‘Als ik iemand zou moeten aanwijzen als brein van de polder, dan zou hij op de nominatie staan.’

De VNO-directeur had onder meer een dikke vinger in de pap bij het recente ontslagakkoord, de flexwet van eind jaren negentig en de herziening van de WAO en zorgverzekering.

De spotlights laat hij liever aan voorzitter Wientjes of andere partijen. ‘Bij de presentatie van het sociaal akkoord was het bijvoorbeeld verstandig dat FNV-voorzitter Jongerius het als een succes kon verkopen aan haar achterban’, aldus een ingewijde. ‘Van Kesterens ego heeft geen publiciteit nodig om tevreden te zijn.’ Hij kan ook zonder. In tegenstelling tot politieke partijen en vakbonden, rekent zijn achterban hem niet af op wat er in de media verschijnt.

Het in toom houden van je ego, is een groot goed in Haagse kringen, voegt de voormalige DSM-topman Peter Elverding toe. ‘Er zijn veel mensen die zichzelf graag horen spreken en publiekelijk willen scoren.’

IJdelheid is wat mensen drijft, is een wijsheid die Van Kesteren al op jonge leeftijd meekreeg van zijn grootvader – een aannemer die met weinig begon en rijk stierf. Het is een zwakte waardoor mensen stelselmatig te ver gaan, aldus de werkgeversdirecteur. ‘Het blaast mensen op, ze willen als belangrijk worden gezien. Hierdoor worden ze kwetsbaar, ze zijn vlug boos en gefrustreerd. Als je dat van een afstandje observeert, zie je dat en weet je: daar gaan we weer.’ In zijn vak staat het ‘bewerken’ van mensen centraal. Mensen moeten meegaan met zijn manier van denken. Van Kesteren: ‘Je kunt beter luisteren en goed kijken hoe je onderhandelingspartner reageert, dan zelf veel praten. Je ontdekt zo wat mensen belangrijk vinden, en welke toon je tegen ze aan moet slaan. Minister Donner bijvoorbeeld ziet zichzelf als een gezagsdrager die een belangrijke taak te vervullen heeft, zo moet je hem ook benaderen.’

Het resultaat is dat VNO-NCW in staat is om een groot stuk van het laken naar zich toe te trekken zonder dat de tegenpartij het doorheeft, zegt Elverding.

Opereren in de luwte geeft de katholieke Katwijker bovendien de mogelijkheid om zijn eigen gang te gaan. Verantwoording afleggen aan anderen, vindt Van Kesteren maar niets. Dat leidde vroeger op de hbs al tot problemen. Zijn ouders hadden geen flauw idee wat er van hun zoon moest worden. Na een beroepentest bij het arbeidsbureau hoorde zijn vader: ‘Laat die jongen maar vertegenwoordiger worden, hij is een goede verkoper. Veel meer zit er niet in.’ Uiteindelijk werd het toch een studie rechten. Via een omweg als journalist bij het Leidsch Dagblad, raketspecialist in het leger en arbeidsvoorwaardenmedewerker bij het ministerie van Defensie belandde hij eind jaren tachtig bij het christelijke NCW.

‘Als jongste bediende, in een kantoortje onder de trap’, herinnert Van Kesteren zich de eerste tijd bij de werkgeversclub. Maar dat was niet genoeg voor hem. ‘Ik denk altijd al vlug: is dit nou alles? Ik ben niet snel onder de indruk. Binnen vier jaar was ik directeur Sociale Zaken.’ Op zijn eigen houtje benaderde hij even later de veel grotere concurrent VNO voor een fusie. En weer enkele jaren later werd hij daar directeur Sociale Zaken, om niet veel later de dagelijkse leiding op zich te nemen.

Maar wie is hij eigenlijk? Hij is niet de man van de meeslepende verhalen en grote grappen, zeggen mensen die hem goed kennen. In het weekend gaat hij na een paar biertjes bij amateurclub FC Rijnvogels – waar hij voorzitter is – altijd weer op tijd naar huis. En de opkomst van de ‘onruststokende en compromisloze’ SP en de PVV ziet ‘de man van het midden’ met lede ogen aan.

‘Hij is betrouwbaar en levert wat hij belooft’, zegt voormalig FNV-voorzitter Lodewijk de Waal. ‘Bovendien komt hij niet bedreigend over. Iedereen vindt hem aardig.’

Geneuzel over details is niets voor hem, voegt Wilna Wind, cao-coördinator van FNV, toe. ‘Hij gaat voor de hoofdlijnen’, zegt ze, wijzend op de recente ophef over de uitwerking van de deeltijd-WW. Arbeidsjuristen klagen dat de regeling niet goed in elkaar zit. ‘Een akkoord moet op een A4’tje passen. Als onderhandelingen te lang duren zegt hij: het is nu toch duidelijk wat we willen. De uitwerking en de puntjes op de i zetten doen anderen maar.’

Altijd haalbare oplossingen zoeken, dat is, volgens Elverding, zijn devies. De uitkomsten van polderakkoorden baren echter niet altijd opzien. In het sociaal akkoord dat in maart werd gesloten, werd het heikelste punt vooruitgeschoven: de verhoging van de AOW-leeftijd. FNV is mordicus tegen, terwijl het kabinet het nodig vindt om de overheidsfinanciën gezond te houden. Het compromis – dat uit Van Kesterens koker komt – is dat de SER zich over dit onderwerp gaat buigen. ‘Ik begrijp het als sommigen dit afdoen als een mistig resultaat’, zegt Elverding. ‘Maar dat is het niet. De Nederlandse polder kenmerkt zich juist door het vermijden van ernstige conflicten. Die kunnen het overleg voor langere tijd blokkeren.’ Een compromis en in vrede verder werken aan de oplossing, levert op termijn meer op, is het idee.

‘Ik heb iets bedacht, zo en zo gaan we het doen. Het is een buitengewoon socialistisch plan.’ Dat is de tekst die FNV’er Wind geregeld aan de andere kant van de lijn hoort als de VNO’er belt. ‘Hij begrijpt meestal goed wat voor ons acceptabel is en wat voor werknemers werkt of niet.’

Die link met wat er leeft buiten de Haagse polder dankt hij onder meer aan zijn voetbalclub. Enkele jaren terug nam hij het voorzitterschap over van zijn vader. Het ledenaantal is sindsdien verdubbeld en FC Rijnvogels wil binnenkort de stap maken naar de hoofdklasse. Elke zaterdag is hij er te vinden, eerst langs de lijn en daarna in de kantine, met voetbalvrienden voor wie Den Haag een andere wereld is. Wind: ‘Dat contact is belangrijk voor hem. Want zijn uiteindelijke drijfveer is dat de bovenlaag dingen goed moet regelen voor de mensen.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden