Sexploitatie

Liefde is niet te koop, betoogt de film Paradies: Liebe. Maar wat is er mis met een zakelijke transactie tussen twee volwassenen?

Zelden werd de geslachtsdaad zo hardvochtig in beeld gebracht als in de film Paradies: Liebe, een libidokiller van de bovenste plank. Door de lens van een Oostenrijkse pessimist als Ulrich Seidl oogt seks niet mooi of prikkelend, maar miezerig, naargeestig en vooral leugenachtig. Een eenzame Oostenrijkse vrouw, Teresa, gaat op vakantie naar Kenia. Ze zoekt liefde, maar vindt betaalde seks met jonge zwarte bedatleten. Maar Teresa mislukt ook als sekstoerist. Ze is te lief voor het cynische spel van wederzijdse exploitatie. Haar eenzaamheid wordt juist bevestigd door de valse romantiek van de betaalde liefde.


Paradies: Liebe is daarmee een heel moralistische film. Kijk mensen, dit gebeurt er als je denkt dat liefde te koop is, schreeuwt regisseur Seidl de kijkers toe. Paradies: Liebe is conventioneler dan andere producties over sekstoerisme. In de film Vers le sud uit 2005, waarin Charlotte Rampling de Amerikaanse sekstoeriste Ellen speelde, wilden de makers naar eigen zeggen geen oordeel vellen. En in zijn roman Platform is Michel Houellebecq juist uitgesproken positief over dit verschijnsel. Europa heeft een gebrek aan liefde en intimiteit, zegt zijn hoofdpersoon, Azië een gebrek aan geld. Wat ligt er meer voor de hand dan beide te koppelen?


Dat is ook de verdedigingslijn van de meeste sekstoeristen. 'Ik zie er niets immoreels in', zegt Jackie, een 38-jarige manager bij een reclamebureau in Londen in The Observer. Op een Jamaicaans bountystrand heeft ze Andrew opgepikt, een 24-jarige beachboy met een strak en gespierd lichaam. 'Ik zie het als een tijdelijke liefdesaffaire. Hij vertelt me alle dingen die ik wil horen. In ruil daarvoor betaal ik alles - maaltijden, accommodatie, transport, tripjes - en geef hem cadeautjes. Maar dat komt omdat ik veel meer geld heb dan hij.'


Margarethe Tiesel, de Oostenrijkse actrice die in Paradies: Liebe Teresa speelt, deed research in Kenia en kan zich goed voorstellen dat vrouwen op seksvakantie gaan. 'Het zijn vrouwen die niet eenzaam willen sterven op een kamer in Dortmund', zegt ze in de Oostenrijkse krant Der Standard. 'Als je een behoorlijke kont hebt, ben je sexy. Ik voelde me in Kenia twintig jaar jonger. Je voelt je weer begeerd.'


Ook beachboys zeggen tevreden te zijn. 'Voor ons is het leuk en een gemakkelijke manier om geld te verdienen', aldus Leroy in The Observer. 'Zij krijgen goede seks.'


Rond mannelijk sekstoerisme hangt altijd de geur van pedofilie en gedwongen prostitutie. Maar de zwarte mannen die zich aan blanke vrouwen verhuren, kunnen niet als slachtoffers worden gezien, vindt Laurent Cantet, de regisseur van Vers le Sud. Voor Legba, de Haïtiaanse minnaar van lerares Ellen 'is het hotel de enige plaats waar hij de brute werkelijkheid van zijn land kan ontsnappen, waar hij een beetje affectie vindt. Als hij honger heeft, geeft iemand hem een broodje, als hij dorst heeft, biedt iemand hem een drankje aan.' Voor Legba is het net zo goed vakantie als voor de vrouwen die met hem aanpappen, aldus Cantet.


In filosofische zin is dit een utilitaristisch standpunt. Een samenleving moet streven naar zo veel mogelijk geluk voor zo veel mogelijk mensen, niet gehinderd door wat ethici de 'bah-factor' noemen, een onberedeneerde afkeer die vaak voortkomt uit tradities en vooroordelen. Sekstoerisme geeft vrouwen seks en de illusie dat zij begeerd worden, mannen, naar hun begrippen, een inkomen. Wie zijn wij om dat te veroordelen, omdat we prostitutie verwerpelijk vinden? Zien we liever dat Teresa blijft kniezen op haar flatje in Wenen, met haar slome, vadsige puberdochter die de hele dag met haar telefoon zit te spelen? Of dat de beachboys zich uit de naad werken als straatveger of schoonmaker? Ook ondergeschikte baantjes, maar dan veel slechter betaald.


Toch zal deze redenering de meeste mensen niet overtuigen. Zij vinden prostitutie inherent vernederend en trekken een scherpe grens tussen betaalde seks en andere vormen van dienstverlening, hoe vies en onaangenaam ook. Er zit een wereld van verschil tussen iemands wc schoonmaken en met iemand naar bed gaan. Dit standpunt werd al in de 18de eeuw ingenomen door de Duitse filosoof Immanuel Kant. Een mens mag een ander mens alleen als doel gebruiken, zei hij, niet als middel. De hoer maakt zichzelf tot een object van begeerte, tot 'een ding waarmee een ander zijn lust bevredigt, net zoals men zijn honger stilt met een stuk vlees', aldus Kant.


De beachboys worden inderdaad als dingen gezien, constateerde de Britse toneelschrijfster Tanika Gupta, die op Jamaica onderzoek deed voor haar toneelstuk Sugar Mummies. 'Veel vrouwen praatten over hoe groot de mannen waren geschapen en hoe ze de hele nacht door konden gaan. Ik was geschokt over de manier waarop ze het zwarte lichaam tot een object maakten', aldus Gupta in The Observer. In Paradies: Liebe zit een huiveringwekkende scène waarin Teresa en haar vriendinnen een wedstrijdje doen wie een verlegen stripper het eerste een erectie kan bezorgen.


Karakteristiek voor prostitutie, en zeker voor sekstoerisme, is het gebrek aan wederkerigheid. Natuurlijk is de exploitatie wederzijds: in Paradies: Liebe wordt Teresa door haar minnaars behandeld als een geldautomaat met een dikke kont. Dat neemt echter de ongelijkheid niet weg. Sekstoeristen, mannelijk of vrouwelijk, zouden gruwen van de gedachte dat zij zelf hun lichaam te koop moeten aanbieden aan de eerste de beste voorbijganger met genoeg geld.


Het zijn altijd de armen die zichzelf prostitueren, omdat zij zo weinig andere mogelijkheden hebben. Sekstoerisme is de globalisering van een oude traditie, waarin vermogende heren aan hun gerief worden geholpen door armlastige meisjes. Dat nu ook vermogende vrouwen naar Kenia of Gambia afreizen, is een vorm van emancipatie die de opvatting weerspreekt dat vrouwen 'van nature' totaal anders over seks denken dan mannen. Natuurlijk zijn mannelijke sekstoeristen ver in de meerderheid, maar ook vrouwen blijken te kunnen hoerenlopen.


Sekstoerisme past heel goed in een wereld waarin bijna alles te koop is. Dat is ook de strekking van Houellebecqs Platform: de wetten van de vrije markt dringen door tot in de diepste poriën van de samenleving, zelfs tot het domein van liefde en seks. In die zin verbaast het eigenlijk dat prostitutie geen nog veel hogere vlucht heeft genomen. Tegen betaling heb je de keuze uit alle mogelijke lichaamstypen en alle seksuele handelingen die een mens zich maar kan voorstellen. Natuurlijk is er een vrije markt voor casual seks, maar daar is niet iedereen even succesvol en bovendien loop je altijd het risico van gezeur achteraf. Zoals Jan des Bouvrie onlangs in Volkskrant Magazine de voordelen van het hoerenlopen bezong: 'Gewoon lekkere seks en daarna geen gesodemieter. Dat vond ik eigenlijk het vervelendst: vrouwen die maar bleven bellen. Gék werd ik ervan.'


In werkelijkheid neemt de waarde van niet-betaalde seks juist toe in een wereld waarin zo veel te koop is. Liefde, persoonlijke relaties en seks vormen een reservaat van waarachtigheid in een samenleving die steeds meer door commerciële wetten wordt geregeerd, aldus de Britse filosoof Alain de Botton in zijn recente boekje Meer denken over seks. 'In een wereld waarin geveinsd enthousiasme gemeengoed is, waarin we vaak moeilijk kunnen bepalen of mensen ons werkelijk mogen of dat ze slechts uit plichtsbesef aardig tegen ons doen, fungeren de natte vagina en de stijve penis als ondubbelzinnige graadmeters voor oprechtheid', aldus De Botton.


Seks markeert een overwinning op eenzaamheid en bevrijdt ons uit 'een isolement in een koude, anonieme wereld', stelt De Botton. De meesten van ons groeien op bij liefdevolle ouders die ons koesteren en accepteren zoals wij zijn. Maar op een kwade dag, meestal in de puberteit, komen we erachter dat andere mensen ons beoordelen op onze prestaties en nuttigheid. Op ons werk worden we gewaardeerd om wat we doen, niet om wie we zijn, hoe gezellig het soms ook kan zijn. Maar bij seks vinden we een partner die ons accepteert zoals we zijn, al is het maar voor één nacht.


De vriendinnen met wie Teresa op seksvakantie is, lijken alle hoop te hebben opgegeven. Ze zijn hard, bitter en teleurgesteld in het verschijnsel man. Ze lijken op de figuren in Houellebecqs Platform. In het nihilistische universum van Houellebecq is sekstoerisme zowel een bewijs voor de lelijkheid van een wereld waarin alles te koop is, als een manier om er onder die omstandigheden toch het beste van te maken. 'Ik ben helemaal voor prostitutie. Iedereen wint erbij', zegt Houellebecq in een interview met Paris Review. Behalve Teresa en al die anderen die blijven hunkeren naar liefde, die niet willen leven in een wereld waarin mensen elkaar als dingen behandelen.


Oordeel Pauline Kleijer over Paradies: Liebe:


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden