Serial chiller

Muziekgrootheid Brian Eno zwoer de muziek af om te schilderen. Nu ligt er toch weer een ambientalbum en een muziekgenererende app.

De ruimte in het Londense Notting Hill heet de studio van Brian Eno te zijn, maar oogt meer als een atelier of een design-kantoor dan als een ruimte waar de producer en toetsenist, of geluidskunstenaar zoals Eno ook wel wordt genoemd, zijn muziek maakt. Ronde tafel in het midden, hoge boekenkast in de hoek, platenkast tegen de muur - meer vinyl dan cd's; ertussen, in het plastic, het net verschenen doosje met het volledige oeuvre van Roxy Music, de band waarmee Eno begin jaren zeventig de popmuziek betrad.


De meeste ruimte van de studio wordt ingenomen door schilderijen, aan de wand en op ezels. 'Werk in uitvoering', zegt Eno van achter een caffeïnevrije koffie. 'Ik schilder samen met Beezy Bailey, een Zuid-Afrikaanse kunstenaar. Hij komt hier met een zekere regelmaat en dan gaan we samen als kleine kinderen tekeer. In sommige doeken ga ik nog speakers bouwen. Schilderijen met muziek, daar droom ik al jaren van.'


De studio maakt niet direct duidelijk waaruit Eno's werk vooral bestaat: schilderen, muziekmaken, ontwerpen? 'Van alles wat', zegt hij lachend. 'Maar het meest heb ik me de laatste maanden toegelegd op mijn cd Lux en op een app die ik samen met Peter Chilvers heb ontworpen.'


Zowel app als album heeft hem teruggebracht bij het werk dat hij in de jaren zeventig maakte, nadat hij Roxy Music had verlaten. En dat hem beroemd maakte.


'Lux borduurt inderdaad voort op mijn ambientplaten uit de jaren zeventig en negentig. Lange stukken instrumentale muziek die ik ontdeed van voor popmuziek gebruikelijke elementen als een beat en een melodie. Mooie muziek, vind ik nog altijd, maar de werkelijke opwinding school voor mij in de manier waarop ze werd gemaakt. Het concept achter die platen is dat van generatieve muziek. Ik ontwerp eigenlijk systemen die eindeloos muziek genereren. Je kunt een plaat kopen, draaien en ervan genieten, maar het is altijd mijn wens geweest om het systeem te verkopen. Dan heb je niet een resultaat van het proces maar het proces zelf in je bezit. Met de app benaderen we nu dat ideaalbeeld.'


Die app voor tablets, Scape geheten, bracht hij vorige maand uit met ontwerper en gamemaker Peter Chilvers. 'Kort gezegd: je kunt met kleuren en symbolen die allemaal staan voor een muzikaal element een stuk samenstellen dat nooit eindigt. De elementen of parameters zijn er door ons in gestopt, maar de combinaties leiden tot steeds wisselende muziek.'


Het idee ontstond toen hij eens muziek maakte voor een videogame (Spore) en besefte dat daar lange stukken muziek voor nodig waren die niet te opdringerig was, maar zich ook niet eindeloos zou herhalen. 'Dat wordt saai en gaat de spelers irriteren. Hoe konden we een systeem ontwerpen dat zelf muziek zou genereren? Dat was het uitgangspunt voor onze app.'


Eigenlijk is het een variant op het systeem dat Eno al presenteerde op de achterkant van de hoes van zijn album Discreet Music (1975). 'Toen was de techniek nog niet zo ver en moest ik het doen met aan elkaar verbonden bandrecorders. Dan had ik een stuk muziek van, zeg, een half uur dat zich herhaalde. Nu verschuift alles licht en herken je de muziek maar is die toch steeds iets anders.'


Iets dergelijks hoor je ook op zijn volgende week te verschijnen album Lux. Een plaat die alleen al verrast door het bestaan ervan, want had Eno eerder niet gesteld dat opgenomen muziek voor hem een gepasseerd station was? En is die plaat niet in tegenstelling met alles wat zijn app mogelijk maakt?


Ja, antwoordt Eno volmondig. 'Ik was ook helemaal niet van plan nog een album te maken, maar ik raakte geobsedeerd door de muziek die ik hier ontwierp.' Hij wijst naar een Rolandkeyboard tegen de muur en vertelt dat hij vorig jaar muziek bedacht bij een video-installatie in een Turijns museum. Het idee was er een muziekstuk van een uur bij te componeren dat steeds afgewisseld werd met een uur stilte.


'Ik besefte dat veel mensen speciaal voor dat nieuwe muziekstuk naar Turijn zouden komen. Het moest dus wel iets bijzonders worden: een stuk dat afgerond was en niet generatief.'


Werkend aan dat stuk, met dezelfde parameters en klanken die ook de basis werden voor Scape, raakte Eno steeds meer gefascineerd door de enorme 'moodswings' die kleine veranderingen in notenschema's konden veroorzaken. Lux bestaat uit twaalf stukken, waarin kleine verschuivingen plaatsvinden. 'Hoe minimaal ook, op mij hadden ze een enorme emotionele uitwerking, ik kreeg bij het componeren soms kippenvel van hoe een noot in een andere veranderde.'


Maar, voegt hij er lachend aan toe: 'Ik besef dat niet iedereen zo geraakt wordt door een verandering van toon. Althans, ik heb er nog niks van gemerkt.'


De maand die Eno onafgebroken aan Lux werkte, behoorde tot de 'gelukkigste periodes uit mijn leven, hoe pathetisch dat ook klinkt. Natuurlijk denkt iedereen, man stel je niet aan, het is maar gewoon een stukje muziek, maar voor mij werkt dat niet zo. Ik heb echt het idee dat Lux 75 minuten bevat waar alles inzit waartoe ik emotioneel en intellectueel in staat was. Daarom wil ik het toch zo uitbrengen, als een album, hoe ouderwets het ook over mag komen.'


Het gesprek komt op de verandering van muziekconsumptie en het gemak waarmee nu anders dan vroeger iedereen overal alle muziek kan beluisteren. 'Het gekke is dat ik het steeds minder doe, naar muziek luisteren. Gewoon een plaatje opzetten doe ik nooit. Ik zet een gospelplaat op als ik wil zingen en ik draai muziek als ik wil dansen. Wees gerust, in beide gevallen is er niemand bij hoor. Maar ik heb nooit de radio aan staan en ben ook niet meer op zoek naar nieuwe dingen. Vroeger wel ja, dan was ik in Afrika en kwam ik met een hele stapel platen terug die hier nooit iemand gehoord had. Dat veldwerk doe ik niet meer.'


Hij houdt ook niet meer bij wat er aan trends en mode voorbijkomt in de popmuziek. Naar een popconcert gaat hij eigenlijk maar zelden. 'Ik weet dat artiesten zich noodgedwongen meer toeleggen op hun liveoptredens, want van plaatverkoop alleen valt moeilijker te leven. Maar ik verbaas me erover hoe gemakkelijk iedereen zich ervan afmaakt. Kijk, ik zal nooit met dit album het podium opgaan, want er zit geen dynamiek in en te zien valt er niks. Er zijn er genoeg die dat wel doen en wat knoppen indrukken als voorstelling. Dodelijk saai toch?'


Eigenlijk, stelt Eno, is het maar de vraag of hij zelf muziek was gaan maken als hij nu 20 was in plaats van 64. 'Toen ik ging studeren, was pop belangrijk voor mij, maar niet het belangrijkste, dat was schilderkunst. En eigenlijk ben ik me altijd met andere kunsten naast muziek blijven bezighouden. Dat pop zo belangrijk voor me werd, komt vooral door de docenten die ik had op de kunstacademie.'


Toen Eno in de jaren zestig aan de kunstacademie in Ipswich ging studeren, was daar net een nieuw lerarenteam aangesteld. Een van hen was kunstenaar en kunsttheoreticus Roy Ascott. 'Normaliter een heel serieuze man, maar hij kwam op een dag de klas binnen met een single en riep met overslaande stem: hier moeten jullie allemaal naar luisteren. Het was My Generation van The Who. Voor het eerst zei iemand dat popmuziek belangrijk kon zijn voor je intellectuele en artistieke vorming. Toen ging er echt een wereld voor me open. Muziek waarvan ik hield, mocht je ineens serieus nemen, dat was een radicaal idee, toen.'


Ook de naam John Cage viel vaak bij zijn docenten. Van Cage leerde Eno dat je over muziek net zo fraai kon theoretiseren als over schilderkunst.


'Ik vond Cage veel interessanter dan wat er op dat moment in de schilderkunst gebeurde. Dat is niet altijd zo gebleven, maar volgens mij gaan we weer een rijke periode in de muziek tegemoet. Er is zo veel mogelijk nu. Het kan toch niet zo zijn dat het mooiste achter ons ligt? Ik voel dat niet zo, ik ben weer net zo enthousiast als toen ik 25 was.'


Steeds hetzelfde, maar dan anders


Scape, de app die Eno samen met de Brit Peter Chilvers ontwierp, kun je op vele manieren gebruiken. Wie hem aanklikt, hoort meteen muziek, die eindeloos doorgaat. Er is keuze uit een aantal achtergronden, die elk een ander geluid hebben. Daarna kun je figuren, die staan voor percussie, bas of een ander geluid, op het veld een plek geven. Elke combinatie brengt andere muziek voort. Je kunt iedere compositie opslaan en delen met andere gebruikers.


Brian Eno maakte ook naam als producer, onder meer van een aantal cruciale platen in de popgeschiedenis. Zoals de Berlijntrilogie van David Bowie (Low, Heroes en Lodger), eind jaren zeventig. En drie albums van Talking Heads: More Songs About Buildings And Food (1978), Fear Of Music (1979) en Remain In Light (1980). Met U2 maakte hij The Unforgettable Fire (1984) en The Joshua Tree (1987), Achtung Baby (1991) en Zooropa (1993). Van Coldplay produceerde hij de laatste twee albums: Viva La Vida (2008) en Mylo Xyloto (2011).


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden