Serengeti in Europa

Het Europese platteland ontvolkt, landbouwgrond gaat uit productie. Dit is een kans voor de natuur, zeggen 'rewilders': zet die akkers en weiden om in nieuwe wildernis, dat bespaart geld en levert banen op.

Slachtafval - al ruim een uur kijken we vanuit onze schuilhut uit op een berg slachtafval. Hij ligt midden op een door een schutting omheind terrein, hier op de Spaanse hoogvlakte. Afgezien van het rondzoemen van luidruchtige zwermen vliegen gebeurt er lange tijd niets. Tot de eerste verkenners landen: raven en rode wouwen, die enthousiast aan de ingewanden beginnen te plukken.


De aaseters waar het ons om te doen is, kondigen zich aan als schaduwen in de lucht. Even later dalen ze in glijvlucht neer: enkele tientallen vale gieren en een stuk of wat monniksgieren, zwarte vogels met kale blauwe koppen en een vleugelspanwijdte van 3 meter. In een grote kring gezeten fixeren ze minutenlang het slachtafval. Als de eerste vogel aanvalt, is dat meteen het sein voor de rest. Binnen enkele seconden is het vlees verdwenen onder een fladderende massa veren.


We zijn in de dehesa, een oud mediterraan bosweidelandschap waarin naast gieren veel bijzondere planten en dieren gedijen. Het is een soort savanne van vooral steeneiken, ontstaan door eeuwenlange begrazing door runderen en schapen. De steeneiken worden zorgvuldig gesnoeid, waardoor ze veel eikels produceren - tijdens het winterse vetmesten, de montanera, vormen die het voedsel voor de varkens waarvan de befaamde Ibéricoham wordt gemaakt. Ook worden hier de beste vechtstieren van Spanje gefokt.


Deze dunbevolkte grensstreek in het westen van Castilla y Léon is een van de minst ontwikkelde, meest vergrijsde gebieden van Europa. Ze wordt overeind gehouden met Europese subsidies. Bij gebrek aan banen en scholen trekken mensen er al generaties lang weg. Je ziet het aan de stille dorpen met alleen ouderen op straat. Sommige dorpen zijn geheel tot ruïnes vervallen. Overal sporen van massale landverlating: overgroeide akkers, steeneiken die nooit meer worden gesnoeid. Er staan alleen nog bordjes met Coto privado de caza, privé-jachtterrein.


In het dorpje La Alamedilla woonden dertig jaar geleden bijna duizend mensen. Nu nog 190, waarvan het leeuwendeel met pensioen is. Hooguit vijftien inwoners hebben een baan. Er zijn welgeteld drie kinderen in het dorp. Vrijgezellen vinden hier alleen een vrouw dankzij La Caravana, een Boer zoekt vrouw-achtige campagne waarbij een bus vol trouwlustige stadsvrouwen wordt ingezet, vertellen burgemeester Manolo Sanchez en zijn vrouw in hun kamer vol kanaries en vergeelde foto's van drukke fiësta's van weleer.


Aan de Portugese kant is het niet veel beter. Het district Guarda loopt al leeg sinds in de jaren zestig de eerste mannen naar Frankrijk en Duitsland trokken op zoek naar werk. Veel land ligt braak doordat de eigenaren vertrokken zijn of zonder erfgenamen overleden. In heel Portugal gaat het om ruim 2 miljoen hectare. De enige booming business hier zijn de dagverzorgingscentra voor ouderen, zegt een meisje in Algodres. Verkeersborden waarschuwen voor overstekende bejaarden.


Blut

De Europese schuldencrisis, waardoor de Spaanse en de Portugese overheden blut zijn en de EU-landbouwsubsidies dreigen te worden afgebouwd, maakt de malaise nog erger. Bestuurders hopen dat de massawerkloosheid mensen vanuit de stad zal terugdrijven naar het goedkope platteland (rurbanismo), maar dat is niet genoeg. 'We moeten nieuwe economische activiteiten gaan ontwikkelen, iets met natuur, cultuur of landschap. Anders gaat ons dorp echt naar de knoppen', zegt burgemeester Sanchez in La Alamedilla.


Sanchez wordt op zijn wenken bediend, want het Spaans-Portugese grensgebied is sinds kort een proeftuin voor 'rewilding', een nieuw soort natuurbescherming waarbij opgegeven landbouwgebieden door het herstellen van 'natuurlijke processen' zoals begrazing en predatie moeten worden omgetoverd in wilde natuur. Een nieuwe wildernis, door het introduceren van grote grazers en roofdieren, met interessante economische mogelijkheden, zoals ecotoerisme.


Rewilding moet de redding zijn van de dehesa en zijn unieke biodiversiteit. Het savannelandschap verbost nu er steeds minder boeren zijn die eiken snoeien en vee laten weiden. Door rewilding kan hier een 'Europese Serengeti' ontstaan, denken de Spaanse natuurorganisatie Fundación Naturaleza y Hombre (FNH) en de Portugese Associação Transumância e Natureza (ATN). Hun masterplan, Westelijk Iberia, wordt gesteund door de stichting Rewilding Europe, met geld van onder meer de Nederlandse Postcodeloterij.


Twee reservaten dienen als pilot. Reserva biológica Campanarios de Azába is een voormalige finca die de FNH in 2009 heeft aangekocht. Het is een golvend landschap bij de Portugese grens. Vanaf het terras van het pas geopende gastenverblijf kijk je er uit over een zee van steeneiken, hoor je de bijeneters roepen en zie je 's avonds vossen schooien. Verderop is de omheinde plek waar je op afspraak naar aasetende gieren kunt kijken - dankzij een speciale vergunning, want de EU verbiedt het laten liggen van karkassen, de reden waarom gieren het moeilijk hebben.


Reserva Faia Brava, enkele tientallen kilometers verderop in Portugal, is een heel ander gebied. Een diepe canyon van de rivier Côa, waar zeldzame vogels broeden als de zwarte ooievaar, de aasgier en de havikarend. Een weids landschap van verwilderde akkertjes met kurkeiken, amandelbomen en olijfbomen, en hier en daar karakteristieke witte torens waar duiven worden gehouden - vroeger voor de mest, nu om de roofvogels bij te voeren.


Deze twee kerngebieden (van 540 en 800 hectare) moeten uitgroeien tot een grensoverschrijdende wildernis van 100 duizend hectare, zo groot als de Veluwe. Potentieel is tussen Douro en Taag 1,3 miljoen hectare Natura 2000-gebied voor rewilding beschikbaar, zegt Frans Schepers, directeur van Rewilding Europe. Hier kan een netwerk van unieke ecosystemen worden gerealiseerd: de savanne van de dehesa ('montado' in Portugal), de eikenbossen van de 'rebollar', de rivierkloven van de Côa en de Azába, en in het zuiden de pieken van de Sierra de Gata en Sierra de Francia, domein van de Iberische steenbok en de Spaanse keizerarend.


Als aftrap voor de verwildering zijn deze zomer enkele kuddes van grote grazers geïntroduceerd, halfwilde Garrano-paarden en Sayaguesa- en Maronesa-runderen, primitieve rassen uit de regio die gewend zijn zichzelf te redden. Ze zullen via natuurlijke begrazing het landschap open houden en tegelijk het bosbrandrisico binnen de perken houden. In Campanarios zijn ook 24 Retuerta-paarden ingevoerd uit de Zuid-Spaanse Cota Doñana, het oudste paardenras van Europa.


Lynx

De volgende stap is de terugkeer van charismatische soorten als het edelhert, het oerrund en de steenbok. Die horen hier vanouds thuis, kun je nabij Faia Brava zien in Parque Arqueológico do Vale de Côa, het grootste openluchtmuseum van paleolithische rotskunst in de wereld en een Unesco World Heritage Site. Daar zijn duizenden wilde paarden, oerrunderen en steenbokken ingekerfd in de schist.


Dat uitgestorven oerrund krijg je natuurlijk niet meer terug. Rewilding Europe en de Nederlandse Stichting Taurus zijn wel begonnen uit oude Zuid-Europese runderrassen een wilde vervanger terug te fokken, een project dat een aantal jaren in beslag zal nemen. Steenbokken zie je in de Sierra de Francia nog altijd langs de weg. Sterker, ze zijn bezig met een spontane comeback. Je hoeft hun opmars alleen maar een handje te helpen.


Uiteindelijk moeten ook de grote roofdieren terugkeren. De wolf, vroeger algemeen, rukt ten noorden van de Douro alweer voorzichtig op, en zal zeker weer zijn domicilie nemen als hij de kans krijgt. De Iberische lynx, de meest bedreigde katachtige ter wereld, is al decennia uit de regio verdwenen, vooral door vervolging en het uitsterven van zijn favoriete prooi, het konijn. Als zijn voedsel terugkeert, zou hij hier echter goed kunnen gedijen. FNH en ATN hebben de herintroductie van de lynx dan ook hoog op de agenda staan. Op Campanarios zijn in twee jaar alvast vele honderden konijnen losgelaten.


Het ziet nu al spectaculair uit, die halfwilde Sayaguesa-runderen in de dehesa van Campanarios. De dieren hebben de stoere bouw, de donkere kleur en de grote naar voren gedraaide hoorns van de oerossen op de rotstekeningen van het Côa-dal. Als je door je oogharen kijkt maken ze, dampend in het strijklicht van de namiddagzon, een prehistorische indruk. Als we te dichtbij komen gaan ze ervandoor en springen over een hek. Het begint al aardig op die Europese Serengeti te lijken.


Om rewilding tot een succes te maken moet de plaatselijke bevolking wel voor het idee worden gewonnen, zegt beheerder Diego Benito Peñil van Campanarios. Overheden moeten inzien dat natuurbeheer goedkoper wordt als je grote grazers inzet. Landeigenaren moeten zien dat rewilding de natuur verrijkt, toeristen trekt en meer wild oplevert voor de jacht. Sterker, dat een 'rewilding area' omringende landgoederen meer waard maakt.


De lokale bevolking is echter behoudend, zegt biologe Alice Gama van ATN in Portugal. 'Velen treuren nog over de leegloop. Ze willen het bloeiende boerenland terug. Ze wantrouwen buitenstaanders met rare ideeën over natuurtoerisme.' Ook vrezen ze beperkingen: de paar overgebleven herders willen struikgewas kunnen blijven afbranden voor weidegrond, en lokale jagers willen blijven jagen.


'Je moet langzaam steun opbouwen. Mensen laten inzien dat rewilding ook in hun belang is', zegt Gama. Zo heeft ATN een convenant met jagers: ze mogen nog een keer per jaar in Faia Brava op wilde zwijnen jagen. Maar die bosbranden moeten echt stoppen: 'Vorig jaar hadden we 830 branden in de regio Figueira de Castelo Rodrigo. Die vernietigen het hele ecosysteem en de toeristische waarde.'


Terras

De hoop is dat safari-achtige initiatieven en de promotie van streekproducten zoals wijn en olijfolie mensen over de streep trekken. Zo wil Rewilding Europe in Cidadelhe - een verlaten dorp hoog boven de kloof van Faia Brava, waar niemand meer is om de kerkklok te luiden en het gebeier van een bandje komt - een stel bouwvallen vertimmeren tot een luxueuze safari-lodge. Daar kunnen toeristen straks, met een cocktail in de hand, vanaf het terras de steenbokken over de rotsen zien springen.


Een bedreiging voor de nieuwe wildernis in West-Iberia zijn eucalyptusplantages en windmolen- en zonnepaneelparken die mogelijk bij Campanarios worden gebouwd. Wildernis kan een lucratieve vorm van landgebruik worden, maar het nooit winnen van gesubsidieerde alternatieve energie, bosbouw of olie- en gaswinning, zegt Frans Schepers. Een delicate kwestie, want de milieubeweging wil graag meer wind- en zonne-energieparken, bij voorkeur in gebieden waar weinig mensen wonen die kunnen protesteren.


rewildingeurope.com

Dit is het eerste deel van een reeks verhalen over Rewilding Europe. Morgen om 22.30 uur komt rewilding aan bod in het tv-programma Kanjers van Goud op RTL 4.


REWILDING: DE NATUUR DE NATUUR LATEN ZIJN

Het idee achter Rewilding Europe is: van het oude, dichtbevolkte continent een plaats maken met veel meer ruimte voor wilde dieren, wildernis en 'natuurlijke processen'. De soortenrijkdom herstellen én experimenteren met nieuwe manieren om er duurzaam aan te kunnen verdienen.


Rewilding is een ander woord voor natuurontwikkeling. Denk aan de Oostvaardersplassen, maar op veel grotere schaal. Centraal staan drie ecologische inzichten over biodiversiteit: grote natuurgebieden zijn beter dan kleine, verbonden gebieden beter dan geïsoleerde, en een rijke biodiversiteit bestaat bij de gratie van natuurlijke processen, met een zo compleet mogelijke megafauna van herbivoren, carnivoren en aaseters.


Cruciaal is het principe dat je de handen zo veel mogelijk aftrekt van de natuur. Rewilders moeten niets hebben van reguliere natuurbescherming, die neerkomt op voortdurend en intensief ingrijpen en beheren - veredelde landbouw en veeteelt. Het is dus geen terugkeer naar een geidealiseerd wild verleden, maar juist iets nieuws, namelijk de natuur weer gewoon de natuur laten zijn.


Europa heeft weinig ongerepte natuur over. Maar grote delen van het platteland vergrijzen en ontvolken, en worden met miljarden euro's aan EU-landbouwsubsidies kunstmatig open gehouden. Gezien de twijfels over de financiële houdbaarheid van het landbouwbeleid een weinig duurzame situatie. Naar schatting 10 miljoen hectare aan marginale grond zal tot 2030 worden verlaten.


Een unieke kans, zegt directeur Frans Schepers van Rewilding Europe. Geef een deel van dat vrijkomende land terug aan de natuur. De natuur is zo veerkrachtig dat er spontaan nieuwe wildernis zal ontstaan, met veelbelovende economische mogelijkheden. Zoals safaritoerisme, naar het voorbeeld van Afrika, waar conservation en business al langer hand in hand gaan. Zo bied je plattelandsregio's een alternatief, aldus Schepers. 'Van laagproductieve gesubsidieerde landbouw naar hoogproductieve winstgevende diensten.'


Stichting Rewilding Europe werd eind 2010 opgezet door pionierdenkers van WNF Nederland, Stichting Ark, Wild Wonders of Europe en Conservation Capital. Het sloot aan bij bestaande initiatieven. De Postcodeloterij zag er wat in en kwam in 2011 met 3,1 miljoen euro over de brug. Dat gaf vijf proefprojecten een vliegende start: Westelijk Iberia, Oostelijke Karpaten, Zuidelijke Karpaten, Velebit (Dalmatië), de Donaudelta. Vijf andere locaties zijn genomineerd. Zo moeten er in 2020 tien wildernissen zijn van 100 duizend hectare elk.


BOLWERK VAN DE GIEREN

De bergen en hoogvlakten in het grensgebied van Spanje en Portugal vormen een van de laatste bolwerken in Europa van gieren, vooral vale gieren en monniksgieren. De aaseters hebben het moeilijk sinds de Europese Unie in 2007 een richtlijn uitvaardigde vanwege de gekkekoeienziekte. Boeren mogen geen karkassen meer op hun land laten liggen. Volgens vogelkenners dwalen hongerige Zuid-Europese gieren daarom steeds vaker naar het noorden af. Vale gieren bereiken geregeld Nederland. In 2005 is zelfs een monniksgier gesignaleerd.


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden