Sepp Dürr (Groenen) wil het begrip Heimat in Duitsland weer 'links bezetten'

'Ons Heimat-begrip staat voor een maatschappij waar iedereen zich thuis voelt'

De nazi's lustten wel pap van de Heimat. Nu bezigen vooral rechts-populisten het woord. Zonde, vindt de Groene politicus Sepp Dürr. 'Ook linkse kiezers willen ergens bijhoren.'

Staand in zijn boerenkoolveld wijst Sepp Dürr, Groene afgevaardigde in de Beierse landdag, op een konijn. 'Je moet niet overal bedrijventerreinen willen neerplempen.' Foto Daniel Rosenthal / de Volkskrant

Diep in Beieren, in het dorp Germering onder de rook van München, heeft Sepp Dürr (64), politicus van de Duitse Groenen, al jaren een curieuze missie. Hij wil het begrip Heimat heroveren. Op wie? Op rechts.

Nu is 'Heimat' een van de raadselachtigste woorden die de Duitse taal heeft voortgebracht. Raadselachtig, want slechts bij benadering vertaalbaar. Het Nederlandse 'thuis' en het Engelse 'homeland' komen in de buurt, maar dekken niet de hele lading. Daarom nemen we het woord voor het gemak meestal over, al dan niet tussen aanhalingstekens, waardoor het soms een onbedoeld een ironische lading krijgt.

In het alledaagse Duitse spraakgebruik valt het begrip regelmatig. 'Ah, Heimat', kan iemand verzuchten die op een zomeravond uit de trein stapt en de het hooi op de akkers van zijn geboortedorp ruikt. Maar Heimat hoef je niet aan te kunnen wijzen op Google Maps. Het kan ook in vrienden zitten, of in aardappelsalade volgens oma's handgeschreven recept.

In een politieke context is het begrip nogal beladen. Omdat de nazi's wel pap lustten van de Heimat behoort het sinds de Tweede Wereldoorlog tot het instrumentarium van rechts en extreem-rechts. Wie Heimat in een politieke context gebruikt, zoals partijen als de AfD, de CDU en de Beierse CSU, impliceert dat de Heimat bedreigd wordt - door Europese wetgeving, immigranten, de multiculturele samenleving in het algemeen en andere 'linkse' concepten.

Sepp Dürr wil het begrip 'links bezetten'. Want Heimatgevoelens kunnen heus constructief zijn en saamhorigheid aanwakkeren, vindt hij. Bovendien sluit het begrip aan bij een aantal grote vraagstukken van deze tijd: immigratie en klimaatverandering. Beide hebben invloed op de dagelijkse leefomgeving van de mens - op onze Heimat. En beide gaan de linkse kiezer minstens zo aan het hart als de rechtse.

Net als GroenLinks in Nederland deden de Duitse Groenen het vorig jaar goed bij de verkiezingen - beide partijen vertegenwoordigen 9 procent van de kiezers. Ook in Duitland zaten de Groenen met de liberalen en christen-democraten aan de onderhandelingstafel, en ook daar liep de formatie stuk. Niet op de Groenen, maar op de liberale FDP. De Duitse Groenen waren in tegenstelling tot Jesse Klaver wel bereid geweest een strenger asielbeleid te slikken.

Beide partijen worstelen de laatste jaren met hun politieke koers: hoe ver naar het midden kunnen ze opschuiven zonder aan geloofwaardigheid in te leveren als linkse partij? In de gelederen van de Duitse Groenen leidt die koers geregeld tot onstuimige debatten.

Dorpsverteller

Sepp Dürr is niet alleen politicus, blijkt op het erf van zijn eeuwenoude boerderij. Die is nog volop in gebruik, verraden de modderige laarzensporen in de sneeuw, die leiden naar een paar kisten boerenkool, diepgevroren door moeder natuur. In de schuur staat een beknopte geschiedenis van de 20ste eeuw in trekkers.

Binnen wacht onder de verwarming een gevarieerd assortiment huissloffen. Op die sloffen gaat het dan naar de studeerkamer boven. Alle wanden bedekt met boekenkasten. Dürr is ook literatuurwetenschapper.

Hij praat als een dorpsverteller, iemand met kennis van allerlei, niet gehinderd door politieke voorzichtigheid. Raakt hij een beetje op dreef, noemt hij AfD-politici consequent nazi's. En praat hij over stakkers en idioten, dan worden de collega's van de CSU bedoeld, het conservatieve en wat populistische zusje van Merkels CDU.

CV Sepp Dürr

1953 Geboren in München

1982 Promotie in literatuurwetenschap en filosofie

1984 Neemt met zus het ouderlijk boerenbedrijf over. Gaat over op biologische landbouw.

1990-2002 lid van dorpsraad van Germering, partijloos.

1998-heden lid Beierse Landdag voor de Groenen.

2011 Beierse Groenen houden eerste 'Heimat-congres', mede naar aanleding van het debat dat Dürr is begonnen. In 2016 volgt een tweede editie.

Dürr is vader van drie volwassen kinderen en woont met zijn vrouw in Germering.

Hun gebruik van het Heimat-begrip, zegt Dürr, sluit aan bij de lijfspreuk van de conservatieve Beier: 'Mia san mia.' Geen Italiaanse uitroep van verbazing, maar een diep binnensmondse verbastering van 'wir sind wir' - wij zijn wij. De betekenis houdt het midden tussen 'zoals het klokje thuis tikt, tikt het nergens' en 'wat de boer niet kent dat vreet -ie niet'.

Met zijn streven de Heimat in te lijven bij links gold Dürr in de partij lange tijd als een zonderling. Maar de laatste jaren krijgen zijn ideeën bijval, niet alleen bij de Groenen maar bij alle linkse partijen.

De sociaal-democratische bondspresident Frank-Walter Steinmeier zei vorig jaar op de dag van de Duitse eenheid dat de Duitsers de Sehnsucht naar een Heimat niet mogen overlaten aan 'diegenen die Heimat definiëren als wij tegen zij.'

'We houden van dit land. En deze Heimat splijt je niet', zei ook Katrin Göring-Eckard, een van de twee lijsttrekkers van de Groenen. Ze oogstte in de eigen gelederen zowel bijval als onverholen afschuw. Daarom discussieerde ook de landelijke fractie van de Groenen vorig weekend over de waarde van het begrip Heimat - mede dankzij de inspanningen van Sepp Dürr.

Waarom wordt de Heimat weer salonfähig in bredere kring? Is het een teken van de algehele verrechtsing in Europa, die een hang naar identiteitspolitiek heeft voortgebracht?

'De herwaardering van de Heimat is een gevolg van de globalisering. Dat werd in de jaren tachtig al voorspeld door de socioloog Ulrich Beck, ook een Beier. Ook de socioloog Richard Sennett schreef al tientallen jaren geleden dat de gevolgen van het kapitalisme op een bepaald moment het collectieve verlangen naar verankering in een gemeenschap zou versterken. Hun devies was, toen al: globaal denken, lokaal handelen.

Die angst voor het verlies van zekerheden en van welvaart is ook een gevolg van de globalisering. En die angst is begrijpelijk en ook gerechtvaardigd, en wordt door politici niet serieus genoeg genomen.

'Tot zover deel ik de analyse van de rechts-populisten. Ook zij bieden 'meer Heimat' als oplossing. Zij vertalen die angsten cultureel, in xenofobie, in de roep om gesloten grenzen en de herinvoering van de D-Mark, zodat de Heimat de Heimat blijft.

'Maar je hoeft er niet zo'n draai aan te geven. De Groenen proberen een ander antwoord te geven op de uitdagingen waarvoor de globalisering ons stelt.'

Hoe definieert u het linkse of progressieve Heimat-begrip?

'Heimat is dan een bundeling van verschillende menselijke basisbehoeften: de hang naar geborgenheid en veiligheid, maar ook de wens ergens bij te horen. Mensen willen nodig en nuttig zijn, iets betekenen.

'Wordt mensen gevraagd naar hun persoonlijke Heimat-beleving, dan kijken ze vaak achterom, mijmeren ze over de geborgenheid van hun ouderlijk huis, een geboortedorp, het landschap van hun jeugd.

'Ons politieke Heimat-begrip is juist gericht op de toekomst. Het staat voor een maatschappij die iedereen de voorwaarden biedt om zich thuis te voelen, zich deel te voelen van een gemeenschap en zich in te zetten voor die gemeenschap. Zo'n Heimat-begrip vereist een open houding en tolerantie voor ideeën van andersdenkenden.

'Voor de Groenen betekent Heimat ook oog voor de natuur, en niet overal maar bedrijventerreinen willen neerplempen omdat het goed is voor de economie. 'Was man liebt, betoniert man nicht', was een paar jaar geleden onze verkiezingsslogan. (Op dingen waar je van houdt, stort je geen beton, SL)'

Hoe breng je dat Heimat-idee in de praktijk? Welke voorwaarden moet de maatschappij bieden?

'Laat ik beginnen met het onderwijs, dat hier in Duitsland nog altijd klassiek is, gericht op kennisoverdracht, leraar praat, leerling luistert. Er moet meer ruimte komen voor eigen inbreng, zodat kinderen al vroeg leren mee te doen, een eigen inbreng te hebben, hun behoeften kenbaar te maken en hun leven zelf vorm te geven. Dat is heel belangrijk in een democratie.'

Mensen die de gevolgen van de globalisering vrezen en daarom met rechts-populisten flirten, zullen vermoedelijk niet gerustgesteld zijn met de belofte van beter onderwijs.

'Het gaat natuurlijk om veel meer, bijvoorbeeld om het leefbaar houden van landelijke gebieden. Die zijn er niet alleen in het voormalige Oosten. Ook hier in het noorden van Beieren lopen de dorpen leeg. De hoogopgeleiden trekken weg, vooral de vrouwen. Wat achterblijft is een overschot aan domme mannen.

'Dus er moet voldoende kinderopvang zijn, dat is in veel landelijke regio's een enorm probleem; het liefst moet dat geclusterd zijn met andere faciliteiten - taalcursussen voor immigranten, een cultureel aanbod waarover de gemeenschap zelf zeggenschap heeft, medische zorg. Regionale politici moeten veel vaker daadwerkelijk uit de regio komen en verankerd zijn in de gemeenschap. Nu is het meestal import.

'Dat kost allemaal veel geld, maar Duitsland is rijk. Bovendien kost de toenemende druk op stedelijke gebieden de overheid ook geld.'

Hoeveel geld er ook in landelijke gebieden wordt gepompt, het probleem blijft dat overheden steeds minder invloed hebben op de markt. Als een bedrijf wegtrekt naar een lagelonenland zijn staat en politiek toch tamelijk machteloos?

'We kunnen de globalisering niet tegenhouden, dat moeten we ook niet willen. Toch kunnen we, juist in Europees verband, veel meer doen om dit soort nadelige effecten in toom te houden. We doen het nu niet, het creëren van een gunstig vestigingsklimaat voor bedrijven heeft in de meeste landen prioriteit. Dat moet veranderen. En dat kán veranderen, als de EU zich daarvoor eensgezind sterk zou maken.'

Veel mensen zien 'Brussel' juist als de boosdoener, de grote gelijkmaker die maakt dat kaas overal hetzelfde smaakt.

'Dat is onzin. De globalisering van de economie maakt juist Europese wetgeving noodzakelijk om het regionale veelvoud in Europa te waarborgen, daar ben ik van overtuigd. 'Het Europa van de regio's', dat is een oude groene slogan.'

In Duitsland woedt al maanden een gepolariseerd debat over gezinshereniging. CDU/CSU en de SPD willen dat recht nu voor een grote groep vluchtelingen uit Syrië en Irak langdurig opschorten. Is jullie Heimat-begrip ook een pleidooi voor gezinshereniging?

'Ja, dat is een wezenlijk punt, omdat we denken dat iemand zich pas thuis kan voelen als hij omringd is door naasten en als hij zich niet continu zorgen hoeft te maken over hen. Bovendien is voor eenzame mensen de stap om in een onbekende maatschappij te worden opgenomen nog veel groter.'

Was u zelf toen u jong was ook al links en Heimat-lievend?

'Nee, ik haatte het hier hartgrondig. In de jaren zeventig was de sfeer in Beierse dorpen benauwd en de moraal benepen. Als ik door rood gereden was, vertelde de buurvrouw het aan mijn moeder. Maken dat ik hier wegkwam, dat was mijn enige doel als tiener. Eerst studeren in München; heel dichtbij, we zijn nu zelfs aangesloten op het metronet, toen was het een andere wereld. Daarna naar Italië. Ik zou nooit meer terugkeren naar Germering. Ik wist het zeker. '

U deed het toch.

'Steeds als ik even terug was, schrok ik er bijna van hoe vertrouwd het hier voelde. Zelfs die stakkers van de lokale CSU voelden vertrouwd, omdat ik wist hoe ik met ze moest omgaan.

'Vanaf dat moment begon ik na te denken over wat dat eigenlijk is, Heimat, en waartoe het dient. Het was in de tijd dat mijn zus en ik besloten het bedrijf hier over te nemen. Hoe meer ik me mengde in het dorpse leven, hoe beter ik me er thuis voelde. Al speelde natuurlijk ook mee dat de moraal in de tijd dat ik weg was wat losser was geworden.

'Het was ook in de tijd dat de Groene bewegingen ontstonden. Wij gingen met het bedrijf over op een biologische werkwijze en die groene pioniers waren de eerste klanten, de mensen die 's morgens een fles verse melk kwamen halen. In 1997 vroeg een van hen of ik zin had om me kandidaat te stellen voor de gemeenteraad. Een jaar later zat ik in de Beierse landdag, omdat ik als ondernemer geloofwaardiger was dan een dromerige intellectueel. Daar ben ik begonnen de Heimat op de groene agenda te zetten.'

De Groene partijen, die in Duitsland in het bijzonder, waren toch de fanatiekste antinationalisten in het politieke spectrum. Nationalisme en patriottisme waren vieze woorden uit het verleden, zelfs hier in Beieren. Hoe heeft u ze omgepraat?

'Dat duurde lang. Veel Groenen bestempelden behoefte aan een Heimat, in welke vorm dan ook, inderdaad als fout. Mensen moesten zich van die behoefte ontdoen, was het idee. Er zijn er in de partij nog steeds die zo denken. Onzin. Mensen hebben nu eenmaal behoeften, net als ze gevoelens hebben. Die moet je niet willen onderdrukken. Je moet alleen afvragen: hoe gaan we ermee om?

'Ik heb in een paar jaar tijd veertig bijeenkomsten over het begrip Heimat georganiseerd. Ik nodigde sprekers uit, van Turkse vrouwen tot professoren, heel verschillende mensen die hier in Beieren thuis waren. Of ik vertelde over de geschiedenis van het begrip, van vóór de nazitijd.

'De nationalistische en vaak ook racistische lading kreeg het begrip tijdens de Romantiek. Maar parallel daaraan begon in die tijd ook een tegengestelde ontwikkeling. Zo verzamelde de dichter Johann Gottfried Herder door heel Europa sprookjes om te laten zien dat elke regio zijn eigen tradities herbergt.

'Ook achter de eerste nationale parken, in de 19de eeuw, zat een internationaal gezelschap, de pioniers van de natuur- en milieubeweging. Bij dat soort ontwikkelingen willen wij met ons Heimat-begrip aanhaken.'

Zowel het Nederlandse GroenLinks als de Duitse Groenen krijgen de laatste jaren het verwijt dat ze steeds minder links zijn, vooral een partij voor de progressieve elite, voor mensen die in theorie op schone energie willen overschakelen maar in de praktijk geen lelijke windmolen in hun uitzicht willen. Of ze nemen het, zoals in Duitsland gebeurde, op voor de auto-industrie, omdat het ze politiek goed uitkomt. Hoe links vindt u de Groenen?

'Het is me eigenlijk worst, hoe mensen ons zien - ik vind dat hele onderscheid tussen links en rechts ook achterhaald. Er zijn denk ik twee vraagstukken die Groene partijen relevant maken, al was het maar omdat ze door andere partijen niet of niet serieus worden opgepakt.

'We zijn de enige partij, in Duitsland dan, die serieus nadenkt over de verenigbaarheid van economische groei en behoud van landschap, milieu en klimaat. En er is hier ook geen andere partij die zo bezig is met de gevolgen van globalisering. Hoe je een samenleving samensmeed en bij elkaar houdt zonder mensen angst in te boezemen.'

Denkt u dat ieder mens Heimat-gevoelens heeft, of zou moeten hebben?

Ik wil het niemand opdringen. Maar ik denk wel dat bijna iedereen ergens bij wil horen, bij een of ander groter geheel. Maar het anker moet ook weer niet te zwaar zijn, dan val je om.'