Selectie Best Verzorgde Boeken 1995 toont onstuitbare ontwikkeling; Prestigieuze boek vaker uitverkoren

De Best Verzorgde Boeken 1995. Tentoonstelling in het Stedelijk Museum, Amsterdam; t/m 10 november. Catalogus ¿ 34,50...

De jaarlijkse expositie van de Best Verzorgde Boeken is voor het Stedelijk Museum in Amsterdam niet meer dan een verplicht nummer. De presentatie van de boeken geschiedt in een opstelling die, zacht uitgedrukt, liefdeloos is: de boeken liggen in de omloop van de centrale trap in bekrompen vitrines, en de aan kettingen bevestigde inkijkexemplaren zijn binnen de kortste keren beduimeld. Behoort een selectie als deze niet veeleer in het Museum van het Boek in Den Haag te worden tentoongesteld?

Rudi Fuchs liet het onlangs tijdens de officiële opening voor de zoveelste keer op het allerlaatste ogenblik afweten. De reden? Kiespijn. En dat terwijl er toch binnen een straal van honderd meter rondom het museum een arsenaal aan tandartsen praktijk houdt waar de directeur van het Stedelijk Museum waarschijnlijk op elk moment zonder kloppen kan binnenlopen.

Flauwe smoes dus.

Bonter nog maakte de vertegenwoordiger van het Koninklijk Verbond van Grafische Ondernemingen (KVGO) het, die tijdens de opening de drukker Jaap de Groot verzocht als eerste een plaquette in ontvangst te nemen wegens zijn verdiensten voor het Best Verzorgde Boek as such. Jaap de Groot? Wélke Jaap de Groot?

Na het nodige gestoethaspel - over de Chinese naam van de vrouwelijke compagnon van de betreffende drukker brak de man zowat zijn tong - bleek dat het niet om Jaap de Groot ging maar om Jan de Jong. De woordvoerder van de Cultuurstichting van het KVGO had niet het flauwste benul wie hij ging onderscheiden. Te weten: de drukker en uitgever (De Buitenkant) die met een gestage stroom van boeken de literatuur over typografie, boekverzorging en boekgeschiedenis verrijkt. Boeken bovendien die in het afgelopen decennium met grote regelmaat werden bekroond als behorend tot de Best Verzorgde Boeken.

Het beroerdste bericht was toen al een paar dagen oud en afkomstig van staatssecretaris Nuis van Cultuur. Deze had zich geconformeerd aan het advies van de Raad voor Cultuur, en de door de CPNB gevraagde subsidie van 76 duizend gulden voor de Best Verzorgde Boeken afgewezen.

CPNB-directeur Henk Kraima haalde tijdens de opening zijn gram, alvorens mee te delen dat de Weekbladpers Groep had aangeboden het ontstane financiële gat in de komende drie jaar te willen dichten: 'Het is een soort jackpot. Je haalt de handel over en dan verschijnen er poppetjes. Dat waren deze keer de verkeerde.'

De Best Verzorgde Boeken 1995 verdienen een betere behandeling. Zelfs voor veellezers en boekengekken leveren ze aardig wat verrassingen op. Simpelweg omdat er dit keer nogal wat boeken tussen zitten die je niet tegenkomt in de doorsnee boekwinkel en die gemaakt zijn voor een beperkt publiek. Andere zijn zo exclusief dat er een klein kapitaal voor moet worden neergelegd.

Van de ruim vierhonderd ingezonden boeken bekroonde de jury er 48, en daaronder bevinden zich slechts achttien boeken die door officiële uitgevers zijn geproduceerd; de overige dertig zijn afkomstig van gelegenheidsuitgevers die voor goed geld een grafisch vormgever inhuren. Meer dan bij de traditionele uitgevers krijgen deze de vrije hand omdat het een eenmalige uitgave betreft waarvoor doorgaans een ruim budget beschikbaar is.

Een markant voorbeeld van recente datum is het enkele maanden geleden verschenen jubileumboek van de Steenkolen Handels Vereeniging (SHV). De puissant rijke eigenaar huurde zowel een vormgever als een historicus in voor een periode van vijf jaar; de productie van het meer dan tweeduizend pagina's tellende boek oversteeg ruimschoots één miljoen gulden. In de boekwinkel zal men er vergeefs naar zoeken, maar het lijkt allerminst uitgesloten dat het SHV-boek volgend jaar zal figureren op de lijst van Best Verzorgde Boeken.

Hoe komt het dat de boeken van de reguliere uitgevers schaarser en schaarser worden onder de Best Verzorgde Boeken? Het antwoord op die vraag is niet eenduidig, omdat er uitgevers zijn die hun boeken niet inzenden, en omdat voor sommige de boekverzorging geen prioriteit (meer) heeft. Een voorbeeld is De Bezige Bij, waar sinds de gloriejaren van ontwerpers als Han de Vries, Karel Beunis en Leendert Stofbergen weinig opzienbarends gebeurt. Een dieptepunt is Oom Boos-Kusje en de kinderen, een zojuist bij De Bezige Bij verschenen kinderboek van Remco Campert met tekeningen van Poeka Veldman, dat in druktechnisch opzicht van een schandalige slordigheid is.

Bovendien laat menig uitgever zijn boeken vormgeven door de eigen productieafdeling die zich daarbij baseert op eerder ontworpen stramienen. De kosten-baten-analyse is de maatstaf. Voor bijzondere publicaties of spraakmakende auteurs (met bijbehorende oplagen) wordt een grafisch vormgever ingeschakeld, overigens niet zonder de kosten nog steeds scherp in de gaten te houden. Maar zelden kunnen zulke boeken - het gemiddelde literaire boek is al sinds jaar en dag niet meer in de race - het opnemen tegen de boeken uit het (groeiende) 'vrije circuit', en de vraag is dus of de jury van de Best Verzorgde Boeken gaandeweg niet gedwongen wordt appels met peren te vergelijken.

Toch zijn ze ook nu weer bekroond, de ontwerpers van gevestigde uitgevers die met relatief weinig middelen een altijd weer klassiek-elegant resultaat halen. Zoals Harry Sierman met Alfabet op de rug gezien van J. Bernlef, en Jacques Janssen met Het onzegbare geheim, de verzamelde kritieken en essays van J.C. Bloem. Het zijn beide boeken die in hun soort de perfectie bijna voorbij zijn; de vormgevers behoren dan ook tot de kaste die zich met elk detail mag en wil bemoeien.

Voor het eerst sinds jaren wist ook uitgeverij De Harmonie weer door te dringen tot de Best Verzorgde Boeken en wel met De Dierenwinkel van Jiskefet; de gedrukte versie (oplage 18 duizend), ontworpen door Ronald Timmermans, sluit mooi aan bij het bizarre karakter van de televisie-uitzendingen.

Onmogelijk te passeren was Cattle Breeds, an encyclopedia, het levenswerk van Marleen Felius die alle runderrassen van de wereld classificeerde en haar werk bovendien eigenhandig voorzag van zevenhonderd aquarellen. Uitgeverij Misset en ontwerper Paul Stoute maakten er een naslagwerk van dat moeiteloos het predikaat koninklijk kan dragen. Dat geldt eveneens voor De techniek van de Nederlandse boekillustratie in de 19e eeuw, het meest recente Kerstnummer Grafisch Nederland, waarin zoveel als mogelijk is getracht de oude druktechnieken te benaderen.

Met drie bekroningen domineert Willem van Zoetendaal de categorie fotoboeken. Zowel Stofgoud, Moord in Rotterdam als To Sang fotostudio staat ver van de opulente plaatwerken die nog steeds op de markt worden gebracht om vroeg of laat in de ramsj te verdwijnen. De boeken worden gekenmerkt door een verfijnde typografie, een uitgewogen kleurstelling, een zorvuldige druk en de volstrekte afwezigheid van pronkzucht.

De foto's van To Sang kun je zelfs uit het boek scheuren om ze als posters boven je bed te hangen. De jury, bestaande uit uitgever Hans Oldewarris, de ontwerpers Anthon Beeke en Jacques Janssen, Beyerd-directeur Frank Tiesing en drukker Saskia van Omme, liet zich ten behoeve van de catalogus door To Sang op onnavolgbare wijze vereeuwigen.

Uitgeverij 010 wist met haar fraaie architectuurboeken, gemaakt door topontwerpers als Piet Gerards, Reynoud Homan en Arlette Brouwers, verreweg de meeste bekroningen in de wacht te slepen. (Hier kwam een schaduwjury in het geweer omdat juryvoorzitter Hans Oldewarris tevens 010-uitgever is.)

In de sectie incidentele uitgaven moeten genoemd worden: de Eindexamencatalogus 1994/1955 van de Hogeschool voor de Kunsten Arnhem en Richtkracht, geschreven en ontworpen door Richard Mencken, opgeleid aan dezelfde academie. Het laatste boek zit vol typografische experimenten, maar los daarvan moet men van goede huize komen om tot de inhoud door te dringen. Ook het Reclame Jaarboek 1995 werd tot Best Verzorgd Boek uitverkoren, al tekent de jury er bij aan dat de typografie maniëristisch en modieus, en het concept 'al jaren hetzelfde' is. Waarom dan niettemin bekronen?

De selectie van de Best Verzorgde Boeken 1995 bevestigt de tendens van de laatste jaren: de vormdriften zijn geluwd en de diverse stijlvormen groeien naar elkaar toe. Dat de jury in toenemende mate een voorkeur heeft voor het prestigieuze boek is een blijkbaar onstuitbare ontwikkeling. Maar, is het niet al te gemakzuchtig door bijvoorbeeld Winterbeelden, een bibliofiele en schitterend gemaakte hommage aan Jan Wolkers, te bekronen in de wetenschap dat het werkstuk een oplage heeft van slechts 225 exemplaren en 2400 gulden kost?

De catalogus van de Best Verzorgde Boeken 1995 is op prikkelende wijze vormgegeven. In geen ander land wordt zoveel aandacht besteed aan de tastbare neerslag van de competitie rond het Best Verzorgde Boek, en dat moet vooral zo blijven. De jongste editie is van de hand van Véro Cricks, een ontwerpster die vorig jaar in de prijzen viel met 12 maal om lekker van te worden, een met raffinement gemaakt kookboekje.

Zelden stak de band van een boek zo ver buiten het boekblok; met zekerheid kan gesteld worden dat het boekblok na verloop van tijd gaat 'uithangen'; het boek zal in de boekenkast door zijn constructie het meeste stof vangen; het ver uit elkaar plaatsen van afbeeldingen en juryrapportage levert een eindeloos geblader op; een rugtitel ontbreekt - en daarmee levert ook deze catalogus van de Best Verzorgde Boeken weer munitie voor de zo gewenste discussie.

Hub. Hubben

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden