Seksfeesten en uitbuiting in ontwikkelingslanden: is dit het #MeToo-moment van de hulpverlening?

Is dit het #MeToo-moment van de hulpverlening? 1.200 opzeggingen voor Oxfam in Groot-Brittannië, zelfs 1.700 in Nederland, een actrice (Minnie Driver) die opstapt als ambassadrice en nu ook het Zuid-Afrikaanse icoon Desmond Tutu die de organisatie 'teleurgesteld' de rug toekeert.

Oxfam heeft erkend dat medewerkers van de Britse tak zich in Haïti schuldig hebben gemaakt aan wangedrag. Beeld AFP

En de seksfeestjes in Haïti waarvoor de Britse hulporganisatie Oxfam sinds een week onder vuur ligt, zijn lang niet de enige gevallen waarin hulpverleners zich schuldig hebben gemaakt aan misbruik en uitbuiting in ontwikkelingslanden. In Groot-Brittannië is inmiddels een reeks schandalen aan het licht gebracht.

'Dit is slechts het topje van de ijsberg', stelt Abbe Jolles. Zij is mensenrechtenadvocaat in Washington en bestuurslid van de organisatie Hear Their Cries, die sinds 2016 seksueel misbruik door hulpverleners aan de kaak stelt. 'Organisaties proberen al veel te lang om deze verhalen onder de pet te houden: het is slecht voor hun imago en zou donoren maar afschrikken. Het gevolg is dat daders wegkomen met hun wangedrag.'

Het verhaal van Roland van H., chef van de bewuste Oxfam-operatie in 2010 in Haïti, illustreert dat heel goed. Deze week kwam aan het licht dat Oxfam al jaren wist van de seksfeesten waarvoor prostituees werden ingehuurd, maar nauwelijks actie ondernam. Ja, er werden vier mensen ontslagen, maar drie anderen konden met stille trom vertrekken, onder wie Van H. Hij kreeg zelfs goede referenties mee, zodat hij een jaartje later voor Action Against Hunger in Bangladesh aan de slag kon.

Rotte appels

Het was niet het enige incident waar de Belgische Van H. bij was betrokken. Toen hij in 2006 een missie voor Oxfam in Tsjaad leidde, kwamen er klachten dat hij prostituees bestelde, maar er volgde geen onderzoek. In 2002 zat hij voor de organisatie Merlin (die nu onderdeel is van Save the Children) in Liberia en The Times onthulde deze week dat hij ook daar meisjes 'voor de nacht' oppikte. 'Ze waren jong', zegt een oud-collega tegen de krant, 'maar ik weet niet of ze jonger waren dan 16.' Van H. werd door Merlin aan de kant geschoven, maar hij kon probleemloos aan de slag bij Oxfam.

Dat het niet gaat om één rotte appel, blijkt uit getuigenissen van betrokkenen. 'Veel VN-types deden dat', zegt Malik Miller, Van H's assistente in Liberia, tegen The Times. 'Veel dubieuze cafés, meisjes op het strand.' In een andere Britse krant, The Guardian, vertellen hulpverleners anoniem dat dergelijk misbruik overal plaatsvindt: in Afrika, Azië, het Midden-Oosten. Dat gaat van seksuele relaties met 'tijdelijke vriendinnetjes' en het inhuren van prostituees, tot uitbuiting van kwetsbare vrouwen en, in het ergste geval, pedoseksuelen die bewust bij een hulporganisatie gaan werken omdat ze in een ver buitenland makkelijker kinderen kunnen misbruiken.

Parallel universum

Onderzoeksjournalist Linda Polman is niet verrast. Jarenlang reisde zij naar rampgebieden en oorlogen om het gedrag van internationale hulporganisaties in kaart te brengen, en schreef hier onder andere het boek 'De Crisiskaravaan' over. 'Je zit daar in een parallel universum', zegt ze. 'Er is geen politie, overal corruptie, en het ritselt er van de kleine, wanhopige meisjes. Zo'n hulpverlener vertegenwoordigt een organisatie die rijker is dan de lokale regering, en krijgt het gevoel overal mee weg te komen.'

Organisaties beschikken volgens Polman niet over zelfreinigend vermogen. 'Als ergens een ramp gebeurt, moeten zij binnen 24 uur een heel blik ervaren hulpverleners opentrekken. Daar zijn er niet zoveel van, en dan is grondige screening blijkbaar niet aan de orde. En organisaties zijn als de dood voor negatieve publiciteit, want er staan honderden miljoenen euro's op het spel. Niet die paar tientjes van burgers, maar het geld dat ze van regeringen krijgen. Dat zie je nu ook met het Oxfam-schandaal: de Britse regering moet verantwoorden dat er belastinggeld naar deze club gaat.'

Gedragscodes

Er waren al eerder seksschandalen, en in 2002 brachten onderzoekers van VN-vluchtelingenorganisatie Unhcr en Save the Children aan het licht dat hulpverleners in vluchtelingenkampen in Guinee, Liberia en Sierra Leone kinderen om seks vroegen in ruil voor voedsel. Toen werden er protocollen en gedragscodes opgetuigd, maar in de praktijk blijkt er weinig veranderd. 'Het laaghangende fruit wordt wel gestraft', zegt advocaat Jolles over de telefoon. 'Een lokale chauffeur die over de schreef gaat, vliegt er direct uit, maar de westerse hulpverlener lijkt onaantastbaar.'

Toch gelooft ze dat het nu anders zou kunnen lopen. 'De aandacht en de woede die je nu ziet helpt enorm. Zo heeft de woordvoerder van de secretaris-generaal van de Verenigde Naties gezegd dat haar medewerkers niet op immuniteit hoeven te rekenen bij seksueel misbruik. Dat is een grote stap, dus ja, dit kan een #metoo-moment zijn zoals we in Hollywood zagen.'

Voorstellen

Polman is pessimistischer. 'Daar werd de aandacht vastgehouden door beroemde actrices, maar blijft het publiek maandenlang geboeid door de machteloosheid van onbekende slachtoffers in Haïti? Organisaties komen met allemaal voorstellen over andere procedures, nóg een hotline en een extra ombudsman, en dan is iedereen weer tevreden. Maar hoe ga je daarmee tienduizenden mensen in het veld handhaven? Er is een fundamentele cultuurverandering nodig; organisaties moeten besluiten dat ze dit zelf niet meer willen, dat daders bij de politie worden aangegeven en dat ze met elk incident naar buiten komen.'


'Je blijft met je poten van jonge mensen en vrouwen af'

Directeur Oxfam Novib over seksschandalen: 'Ik vrees dat zulke schandalen nooit helemaal zijn uit te roeien' (+)
De seksschandalen van Oxfam-hulpverleners op Haïti en in Tsjaad zijn schokkend, vindt Farah Karimi, directeur van Oxfam Novib. Wat is er tegen te doen?

Ondanks strikte regels komt er geregeld misbruik voor bij Nederlandse hulporganisaties
Is de Oxfam-affaire met seksfeestjes op Haïti het topje van de ijsberg bij hulporganisaties? Vraag is of de huidige protocollen wel afdoende zijn. En hoe staat het met de Nederlandse organisaties?

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden