Seks, leugens en therapie

Sinds anderhalf jaar worden misbruikzaken gefilterd door een expertisegroep bijzondere zedenzaken. Van de talrijke gevallen die zijn beoordeeld, heeft er nog niet één geleid tot een strafrechtelijke veroordeling....

ZE DROEG een rood-wit gestreept zwembroekje met een zeilbootje erop en ome Wil had gezegd dat er niets aan de hand was. Een tijdlang had ze last gehad van pijn in haar nek, door de gedwongen houding die ze in het badhokje had moeten aannemen. Maar verder had ze de gebeurtenis in het zwembad snel verdrongen.

Totdat haar vader, naar eigen zeggen helderziend, elf jaar later een visioen kreeg en haar naar een hypnotherapeute stuurde. Die bracht haar terug naar haar kindertijd waarna ze in september 1998 aangifte deed van ontucht. Zwembaddirecteur Wil Janssen werd aangehouden.

Janssen ontkende en kwam met een gedetailleerde tekening van het piepkleine badhokje waaruit bleek dat de aantijgingen van zijn nicht 'fysiek onmogelijk' waren. Als hij haar had willen verkrachten op de manier die ze beschreef, was ze van het smalle bankje gevallen. Ze kon hem ook nooit oraal hebben bevredigd: wanneer hij naakt op zijn knieën zou hebben gezeten, had zijn geslachtsdeel zich onder de bank bevonden.

De rechter-commissaris legde de tekening terzijde. Rechercheurs lieten collega's opdraven die wel wilden verklaren dat hun directeur niet vies was van een borrel en de vrouwtjes. Aan het strafdossier werd een dik pak notulen toegevoegd van vergaderingen waarin werd gesteggeld over een caravanweekeinde of de nieuwe glijrots in het zwembad. Toen de verdachte bleef ontkennen, benaderde de rechter-commissaris hoogleraar psychische functieleer prof. dr. W. Wagenaar. Een half jaar later werd ook de landelijke expertisegroep bijzondere zedenzaken om advies gevraagd. Hun oordelen waren eensluidend: het opsporingsonderzoek was van bedroevend slechte kwaliteit.

Cruciale getuigen, onder wie de vader en de therapeute, waren niet gehoord. Het dossier bevatte tegenstrijdigheden, informatie over het delict was afwezig, de gebeurtenissen in het badhokje waren nimmer gereconstrueerd en de verhalen over seksueel en bestuurlijk wangedrag van de verdachte hadden de balans in het strafdossier doen doorslaan.

'Ik wil erop wijzen', schrijft Wagenaar, 'dat een grote waardering voor vrouwelijk schoon geen indicatie geeft dat iemand een neiging vertoont kleine meisjes aan te randen.' En: 'De verdachte heeft kennelijk een slechte reputatie in de familie. Dat maakt hem bij uitstek inpasbaar in een geconstrueerde herinnering aan misbruik.'

Begin vorige maand deed justitie toch nog een poging de zaak te redden door de vader en de therapeute te horen. Het werd de genadeklap. 'Ik werd wakker en kreeg een visoen', zei de vader tegen de rechter-commissaris. 'Ik zag Wil Janssen met zijn penis in zijn hand in een soort washok. Ik zag mijn dochter bij hem staan. Ik wist toen in een keer dat dit de oorzaak was van haar vele psychische klachten.'

'Schokkend en ontluisterend om daarop een strafzaak te baseren', oordeelde mr. C. Veraart, de advocaat van Janssen, en hij schreef de rechter-commissaris een brief of het na drie jaar nou eens afgelopen kon zijn. Drie weken geleden, zondagmorgen om half acht, kreeg Janssen thuis door een agent een briefje uitgereikt: geen verdere vervolging op grond van onvoldoende aanwijzing van schuld.

Sinds anderhalf jaar worden misbruikzaken gefilterd. Aangiften waarbij sprake is van herinneringen voor het derde levensjaar, satanische rituelen of hervonden herinneringen na regressie- of hypnotherapie moeten worden voorgelegd aan de landelijke expertisegroep bijzondere zedenzaken. Die adviseert over voortzetting van het politie-onderzoek. Het Openbaar Ministerie wil zo voorkomen dat aangiften die nergens op gebaseerd zijn tot slepende rechtszaken leiden.

Eind deze maand komt de expertisegroep met het verslag over de eerste vijftien maanden. Van de talrijke zaken die zijn beoordeeld, heeft er naar verluidt niet één tot een strafrechtelijke veroordeling geleid.

Rechtspsycholoog P. van Koppen, lid van de expertisegroep, is duidelijk in zijn oordeel: voor het bestaan van verdrongen herinneringen bestaat geen enkele wetenschappelijke evidentie. Waarom zou ernstig seksueel misbruik wel en langdurig verblijf in een concentratiekamp niet tot verdringen van herinneringen leiden? De extreme varianten van hervonden herinneringen zijn helemaal ongeloofwaardig. Herinneringen aan de babytijd zijn volgens wetenschappelijke literatuur onwaarschijnlijk en een ministeriële werkgroep heeft aangetoond dat voor satanisch misbruik in Nederland geen bewijs bestaat.

In Canada en Groot-Brittannië hebben beroepsverenigingen van psychiaters en psychologen de omstreden therapieën verworpen. In Nederland blijven de beroepsgroepen echter onderling verdeeld over het waarheidsgehalte van hervonden herinneringen. Minister Borst van Volksgezondheid weigert zich vooralsnog met de problematiek te bemoeien. Nadat de Nationale Ombudsman vorig jaar een negatief rapport uitbracht over de kwestie, heeft zij de Gezondheidsraad gevraagd de wetenschappelijke stand van zaken omtrent hervonden herinneringen vast te stellen. Zij hoopt dat de beroepsgroepen daarna tot consensus kunnen komen.

Sex, lies and therapy. Dat is de kreet waarmee in Groot-Brittannië de nieuwe misbruikvariant wordt samengevat. Van Koppen spreekt over 'pseudoherinneringen', over therapieën die gebaseerd zijn op 'onzin'. Hervonden herinneringen lijken de keerzijde van de toegenomen openheid over misbruik. In de jaren tachtig kwamen in de Verenigde Staten de eerste beschuldigingen op, waarna het verschijnsel zich als een epidemie over West-Europa verspreidde.

In Nederland wordt jaarlijks ongeveer dertig keer aangifte gedaan. De Werkgroep Fictieve Herinneringen (WFH) telt ruim tweehonderd ouderparen die na therapie door hun kinderen van extreem misbruik zijn beschuldigd. Contactpersoon Jan Buijs kreeg een vrolijke vakantiekaart van zijn dochter en nog geen maand later schreef ze op de enveloppen: 'aan de incestplegers', met het adres eronder. Buijs ontkende. 'Natuurlijk', zegt hij schamper, 'want dat doen daders toch altijd?'

Dat maakt de discussie over hervonden herinneringen ook zo moeilijk, zegt hij. Veel slachtoffers van misbruik gaan pas praten als ze volwassen zijn en bewijs is vaak moeilijk te leveren. Maar echte slachtoffers, zegt Buijs, hebben altijd geweten wat ze hebben meegemaakt, terwijl hervonden herinneringen opduiken als iemand vanwege anorexia, burn-out of algeheel onbehagen in therapie gaat. 'Iedereen die twijfelt, is een non-believer en wordt terzijde geschoven.'

Maar het tij begint te keren. In de VS hebben ouders miljoenen guldens schadevergoeding gekregen van therapeuten die hun kinderen een incestverleden hadden aangepraat. In Nederland volgt de eerste uitspraak tegen een therapeut naar verwachting eind dit jaar.

'Daarna zullen veel meer zaken volgen', voorspelt advocaat F. van Veghel. Zijn cliënten zaten drie weken vast en toen ze terugkeerden naar hun dorp werden bij de kerk pamfletten uitgedeeld tegen de 'kindermisbruikers'. Gynaecologisch onderzoek van hun dochter heeft volgens Van Veghel aangetoond dat de illegale abortussen die ze beschreef nooit hebben plaatsgevonden. Nadat de ouders door justitie van alle blaam waren gezuiverd, spanden ze een rechtszaak aan tegen de therapeut. De dochter eist ondanks alles van hen een schadevergoeding.

Ook Jeanne de Vries uit Appelscha wil haar gelijk halen, maar dan moet ze eerst zien te achterhalen wie haar zoon en dochter hebben verteld dat ze vroeger satanisch- ritueel zijn misbruikt. De afgelopen zes jaar heeft ze een bonte stoet paragnosten, paranormaal genezers, duiveluitdrijvers en kaartleggers voor de rechter-commissaris gekregen. Een hulpverlener, blijkt uit het dossier, moest verstek laten gaan omdat hij volgens zijn collega's zijn eigen vingers had opgegeten.

De aangeprate herinneringen leidden nog tot een verzoek van haar zoon om een naamswijziging bij het ministerie van Justitie. Hij voegde een rapport toe van een onduidelijke psycholoog: anderhalf A-viertje. Justitie ging aanvankelijk akkoord. Volgens een ambtenaar van het ministerie was het niet van belang of de gebeurtenissen zich echt hadden voorgedaan maar ging het uitsluitend om het psychische leed van de aanvrager.

De Vries vond de psycholoog, na twee jaar speurwerk. Het bleek een omstreden paragnoste, die eind jaren tachtig een dubieuze rol had gespeeld in het zedenschandaal in Oude Pekela en later nog eens werd veroordeeld wegens het uitlokken van geweld tegen een man die door haar werd verdacht van kindermisbruik. Het ministerie, dat door De Vries voor de rechter werd gedaagd, moest toegeven dat geen navraag was gedaan naar de identiteit van de deskundige. De naamswijziging werd afgewezen.

De stichting Projekt Jeanne die ze heeft opgericht, doet onderzoek naar 'vage' therapieën. Want zelfs als de beroepsverenigingen ooit met een protocol komen, blijven er nog genoeg mensen over die 'niet met beide voeten op de grond staan'. Ze zegt: 'De verkilling en het verdriet gaan soms tot op het bot. Maar ik ben vastbesloten door te vechten tegen de charlatans die zo'n grote rol hebben gespeeld in onze ellende.'

In navolging van de VS zijn ook hier de eerste spijtoptanten gesignaleerd, die op hun beschuldigingen zijn teruggekomen. Zij brengen therapieverslagen naar buiten. 'Week 2: nooit liefde gekregen van ouders. Week 6: mishandelingen. Week 8: moet nog toegeven dat sprake is van seksueel geweld, komt nog niet naar boven. Week 12: lijkt de slachtofferrol te gaan accepteren. Week 33: waarschijnlijk heeft moeder ook een incestverleden, mogelijk geprojecteerd op dochter. Wij stellen voor om afstand van de ouders te houden.'

'Ik ben mijn onbevangenheid kwijt', zegt Buijs van de WFH. 'Laatst trof ik een klein meisje dat haar ouders kwijt was maar ik durfde haar niet op te pakken. Altijd bang dat anderen er iets van zeggen. Je leeft met de rem erop.'

Zwembaddirecteur Janssen heeft besloten op drie fronten terug te vechten. Hij wil zijn nicht en haar therapeut voor de rechter dagen en eist ook genoegdoening van justitie. Zijn advocaat heeft verzocht om een verklaring dat hij ten onrechte als verdachte is aangemerkt, maar die wens is zonder uitleg terzijde geschoven. 'Ik heb me drie jaar lang machteloos gevoeld. Nu is mijn tijd gekomen.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden