'Seks is complex en duivels moeilijk'

Zelfs in het liberale Nederland klinken kritische geluiden over de 'seksuele springvloed' die ons overspoelt. Is de seksuele revolutie te ver doorgeschoten?...

069666, seks! seks! Met onnatuurlijk opzwellende borsten, proberen blonde dames op de commerciële zenders klanten te werven voor hun erotische diensten. Goedele Liekens bespreekt op televisie in detail alle voor- en nadelen van een ongekende hoeveelheid seks-speeltjes. Cameraploegen gaan de Wallen op en maken ons allen tot voyeurs: we zien hoe sadomasochistische spelletjes worden gespeeld, wat travestieten beweegt, wat lesbiënnes in extase brengt en hoe leernichten naar hun hoogtepunt toewerken.

Reclameboodschappen worden steeds broeieriger. Mexx plakt langs de openbare weg posters aan die neigen naar softporno. Puberale fotomodellen en nog jongere kinderen stralen erotiek uit. Banketbakkers verkopen chocolade erecties, baby's sabbelen op fopspenen in de vorm van penissen en op ansichtkaarten worden versierde, gebruinde en getatoeëerde geslachtsdelen afgebeeld in allerlei vormen en maten.

Damesbladen raken niet uitgeschreven over relaties en seks (honderd tips om het leuk te houden in bed; een dag achter de toonbank van een seksshop; bejaard en toch een rijk seksleven). Zelfs De Groene Amsterdammer stuurt een verslaggeefster naar kinky seksparty's. Ze doet aan participerende journalistiek en beschrijft uitvoerig haar ervaringen in de dark room met een keur van dames en heren. Acht van de tien praatprogramma's op de televisie handelen over seks en vooral over de keerzijde: seksueel misbruik. Incest- en ontucht-slachtoffers en -daders trekken in groten getale over de beeldbuis. Onterecht-beschuldigden klagen hun nood. Alles open en bloot, voor iedereen zicht- en hoorbaar.

Puriteins zijn we allang niet meer. En daar zijn we trots op. Meewarig wordt bericht over gefrustreerde naties als Groot-Brittannië en de Verenigde Staten, waar een kusje op de wang van een zesjarig meisje door een even oud jongetje wordt beschouwd als seksuele intimidatie. Waar woorden als kut en lul in de ether worden vervangen door piepjes, waar nog altijd niet openlijk reclame mag worden gemaakt voor condooms en seksuele voorlichting op veel scholen verboden is.

Toch weerklinken ook in het liberale Nederland kritische geluiden - niet alleen in religieus orthodoxe kring - en wordt hier en daar een wenkbrauw opgetrokken bij de 'seksuele springvloed' die over ons land spoelt. Amsterdam poogt de 'seksuele verloedering' tegen te gaan door sommige bordelen te sluiten en pornografische ansichtkaarten van de straat te weren.

De laatste maanden, sinds de affaire-Dutroux, wordt weer driftig een half afgebroken taboe (op pedoseksuele contacten) opgebouwd. Pedofielen klagen over afgenomen tolerantie, spreken over een 'heksenjacht' en constateren dat op seksueel terrein de pendule van de tijdgeest weer in de richting van repressie beweegt.

Is de seksuele revolutie te ver doorgeschoten? Hebben we het verzadigingspunt bereikt en is inderdaad sprake van een zeker restauratief sentiment tegen seks? Rik van Lunsen, hoofd van de afdeling seksuologie van het AMC en auteur van het boek Seks moet je leren schudt heftig van nee. 'De seksuele revolutie is zichzelf absoluut niet voorbij gehold. We zijn nog maar net aan de tweede fase begonnen, die van de seksuele onderhandelingen. Partners moeten leren communiceren. En dat leerproces is buitengewoon complex. We zijn er nog nauwelijks aan gewend dat mannen niet altijd recht op het doel af moeten gaan en dat vrouwen eisen stellen, dat ze ook aan hun trekken willen komen. De maatschappij lijkt bol te staan van de seks, maar slechts een kleine elite neemt daar actief aan deel. De meesten vinden het nog buitengewoon moeilijk er werkelijk over te praten, gedachten en gevoelens uit te wisselen met hun partners.'

Hij wijst erop dat het simpele woordje seks de meest uiteenlopende gevoelens losmaakt. Seks kan zijn: 'de lichamelijke uiting van liefde'; 'één worden met de ander'; 'vrijen'; 'lekker'; 'een drift'; 'lust'; 'neuken'; 'vies'; 'macht'; 'een hoop ellende'; 'een manier om geld te verdienen'. Hoe je seks beleeft, zegt hij, wordt bepaald door je eigen ideeën, gevoelens, normen, waarden en ervaringen. 'Iedereen heeft een eigen definitie van seks en daarin klinken niet alleen de eigen persoonlijkheid, opvoeding en levensovertuiging door, maar ook de ideeën van de cultuur en de maatschappij waarin je opgroeit. Kortom, het is heel moeilijk om elkaars seksuele signalen goed te interpreteren. Ik vind het echt verbazingwekkend knap dat sommige mensen erin slagen gedurende een lange periode een plezierige seksuele relatie met elkaar te onderhouden.'

- Welke boodschap kunnen we dan distilleren uit de uitbundige seksualisering van de maatschappij?

'Niet dat we collectief aan het verloederen zijn. Ik kan me best voorstellen dat sommigen zich ergeren aan al dat seksueel vertoon. Naar mijn persoonlijke smaak wordt het ook allemaal te zwaar aangezet, wordt er schromelijk overdreven. Maar schadelijk is het niet, ook niet voor kinderen. Zelf heb ik vijf kinderen die in Amsterdam opgroeien en regelmatig met seksuele uitspattingen worden geconfronteerd. Als we bijvoorbeeld met het gezin naar Tuschinski gaan, komen we heel wat tegen. Dan vraagt er wel eens eentje: wat is dat nou? Dat probeer je dan zo goed mogelijk uit te leggen. Verbergen en geheimzinnig doen leidt slechts tot verwrongen gedachten en gevoelens: de bron van veel latere seksuele stoornissen.

'Wat de stroom seks op tv en in de andere media betreft, zeg ik altijd: je kunt ook de knop omdraaien, je hoeft het niet allemaal te zien, niet allemaal te lezen!

'Tsja, wat zegt dat seksueel exhibitionisme over onze maatschappij? Dat we het kennelijk nog vreselijk moeilijk hebben met onze seksualiteit, dat er nog heel veel valt te bespreken.'

Echt problematisch vindt hij dat, vooral sinds Dutroux, het beeld begint te ontstaan dat de porno-industrie en de doorgeschoten seksualisering van de samenleving de bron zijn van de moderne seksuele criminaliteit. 'Het tegendeel is het geval. Als je heel goed kijkt naar de achtergronden van de extreme daders die de laatste tijd aandacht krijgen in de media, daders met een pedoseksuele achtergrond, dan zie je elke keer weer dat in hun voorgeschiedenis seksuele repressie een belangrijke rol speelt. Niet een te grote openheid, niet de seksuele bevrijding.

'Bij extreme daders zie je bijna per definitie een mix van twee ingrediënten. Eén: hun seksualiteit is onderdrukt, alles rond seks was verboden, was vies, mocht niet. Twee: ze ontbeerden een warm nest, er was sprake van affectieve verwaarlozing, van mishandeling en vaak ook van seksueel misbruik. Het kost, denk ik, niet zo vreselijk veel moeite om in te zien dat als je aan de ene kant de boodschap krijgt dat seksualiteit iets verbodens is en je aan de andere kant wordt misbruikt, dat dergelijke signalen leiden tot een extreem gespleten ontwikkeling van de seksualiteit. Oerigens geldt dit niet alleen voor pedofilie. Ook andere vormen van extreem seksueel gedrag vinden hun oorsprong in die ongezonde mix.'

- En daarmee zijn pedofielen dus geëxcuseerd?

'Nee, natuurlijk niet. Pedoseksuele daders zijn misdadigers die kinderen enorm kunnen beschadigen. Seks tussen volwassenen en kinderen is bijna per definitie uitgesloten en vrijwel altijd schadelijk, omdat er duidelijk sprake is van machtsverschillen, van machtsmisbruik.

'Maar waar ik bang voor ben is dat we met z'n allen bezig zijn pedofielen onder een dermate grote morele druk te zetten, dat ze zichzelf niet eens meer fantasieën toestaan. Dat ze geen pedofiele gedachten meer durven koesteren, vanuit de calvinistische moraal dat slecht denken slecht doen is. Dat laatste is een kwalijk misverstand, dat nodig moet worden opgeruimd. De Amerikaanse seksuologe Nancy Friday, die beschrijvingen van fantasieën van vrouwen verzamelde, ontdekte dat wat zich seksueel in het hoofd afspeelt lang niet altijd overeenkomt met wat mensen willen en in werkelijkheid doen.

'Fantasieën bieden de mogelijkheid tot experimenteren. Wie zichzelf bepaalde fantasieën verbiedt, raakt gefrustreerd en veelal geobsedeerd en krijgt de neiging de verboden gedachten juist in praktijk te brengen. Friday pleit voor het recht op een eigen secret garden, waar iedereen naar hartelust kan fantaseren. Iedereen, dus ook degenen met de meest bizarre fantasieën.

'Friday zei daarover: ''Als een vrouw fantasieën heeft dat ze het doet met het paard van Napoleon en tegelijkertijd zegt dat ze buitengewoon tevreden is over de seks met haar partner, wie ben ik, of wie is welke deskundige dan ook om haar te vertellen dat ze niet normaal is.'' '

Dus zegt Van Lunsen, moedigt hij pedofielen die grensoverschrijdend gedrag vertonen juist aan om te fantaseren. 'Ik probeer ze te leren dat fantasieën geen kwaad kunnen, wil ze dwingen hun gedachten te legitimeren.'

- En als ze zich, onder het motto: je kunt er beter naar kijken dan het doen, verlustigen aan kinderporno?

'Dan zijn ze medeverantwoordelijk voor het misbruik in die films. Het liefst heb ik dat pedofielen films maken in hun hoofd. Met de moderne technieken - op Internet, met computers - moet het ook niet zo vreselijk ingewikkeld zijn om realistische filmpjes te maken zonder kinderen te hoeven misbruiken.'

Hij is, zegt hij, heel blij met 'de relativerende boodschappen van de vrouwen in het kabinet'. 'Minister Sorgdrager en minister Borst verzetten zich openlijk tegen de roep om registratie van pedofielen. Begin deze maand bij de presentatie van een notitie aan de Tweede Kamer over de bestrijding van seksueel geweld en misbruik van kinderen, waarschuwde Sorgdrager voor een emotionele overreactie. Ze zei dat niemand het recht heeft een persoon louter en alleen vanwege zijn geaardheid te registreren. Dat kan pas kan als iemand een delict heeft begaan. Ze zei ook dat de overheid er voor moet waken zedenmeester te willen zijn, dat mensen in hun seksuele beleving moeten worden vrijgelaten.

'Dergelijke uitspraken zijn geruststellend, want er zijn best gevaarlijke ontwikkelingen te bespeuren. In de Verenigde Staten bijvoorbeeld wordt toegestaan dat wetenschappers pedofielen testen. Hun penissen worden aan een apparaatje bevestigd en dan wordt gemeten hoe ze reageren op pedoseksuele prikkels. Zo'n test zegt niets over de seksuele oriëntatie van de proefpersoon en al helemaal niets over het gedrag, of de persoon er iets mee zal doen.'

- Dus wat men denkt en waar iemand seksueel opgewonden van wordt is niet altijd wat men wil?

'Inderdaad. Onderzoeken, onder andere van de Nederlandse Ellen Laan, tonen aan dat er geen verband bestaat tussen het gevoel van seksuele opwinding en de lichamelijke reactie. Zo blijken vrouwen door pornografische en erotische films lichamelijk ook behoorlijk geprikkeld te worden. Vrouwen hebben wel vaker een negatief oordeel over het pornografisch materiaal. Er bestaat dus zoiets als subjectieve en objectieve opwinding. Ook al vinden vrouwen iets verwerpelijk, dan nog reageren ze lichamelijk. Dat verklaart ook de vreselijke schuldgevoelens waarmee slachtoffers worstelen na een verkrachting. Ze werden met geweld genomen, maar reageerden wel lichamelijk. Dat kunnen ze niet begrijpen, niet verwerken.'

- Minister Sorgdrager legt in haar notitie ook een zwaar accent op preventie. Ze wil de scholen hierin nadrukkelijk een taak geven, meent dat kinderen daar moeten leren wat positieve seks is en waar ze zich tegen moeten wapenen. Hebben we dan sinds de seksuele revolutie van de jaren zestig en alle openheid en voorlichting zo weinig bereikt? Zijn we weer terug bij af?

'Niks terug bij af. Er is de afgelopen dertig jaar ongelooflijk veel gebeurd. We hebben allerlei verworvenheden bevochten, hebben de beschikking over anticonceptie en abortus, homoseksualiteit wordt geaccepteerd, vrouwen hebben recht op zelfbeschikking. Toen ik mijn carrière begon stond de seksuologie nog in de kinderschoenen en werd een seksuoloog beschouwd als een viezerik die van zijn obsessie zijn beroep maakte. Ik heb als het ware alle kennis bij elkaar moeten sprokkelen. Ben begonnen in Groningen als hoofd van de polikliniek geboorteregelingen. Ontdekte daar tijdens de spreekuren dat er niet alleen veel vragen waren over anticonceptie, maar dat ook veel mensen seksuele problemen hadden. Het medisch onderwijs besteedde bitter weinig aandacht aan de seksuele problematiek. Dokters liepen met een grote boog om de seks heen.

'Ik volgde opleidingen en cursussen op het terrein van de psychiatrie, gynaecologie, de urologie, de psychotherapie en ben me uiteindelijk seksuoloog gaan noemen. Nu is dat gelukkig anders. De Nederlandse Vereniging voor Seksuologie vierde vorige maand haar derde lustrum en sinds vier jaar bestaat er een officiële opleiding.'

- Maar creëren de seksuologen ook niet hun eigen markt. Hebben we echt zoveel problemen met onze seksualiteit?

'Ik zal de laatste zijn om seks te willen problematiseren. Het gaat best goed in Nederland. Uit recent onderzoek blijkt dat de meeste Nederlanders, vrouwen en mannen, jongeren en ouderen, seks zien als een bron van plezier, geluk, ontspanning en bevrijding en dat ze veel minder ontevreden zijn over hun seksleven dan vijftien jaar geleden. Seks in Nederland is betrekkelijk bedachtzaam, niet altijd even opwindend. Dus schijn bedriegt. Bij wat zich zo nadrukkelijk manifesteert in de maatschappij, vindt maar een heel klein percentage aansluiting. Dat was zo tijdens de seksuele revolutie van de jaren zestig, toen alles moest kunnen, toen men zich te buiten ging aan groepsseks en partnerruil en monogamie bijna een vloek leek. En dat is nu ook zo.

'Het is maar een zeer kleine groep die kinky party's bezoekt en geniet van seksuele extremiteiten. De overgrote meerderheid, toen en nu, heeft een betrekkelijk rustig seksleven en voelt zich het gelukkigst in een monogame relatie. Wel is het zo dat de relaties elkaar sneller opvolgen. Maar tijdens de verhouding blijft men doorgaans monogaam. Het is de tijd van de seriële monogamie.'

- Er heerst dus tevredenheid en zelfgenoegzaamheid. Wie komen er dan nog op de spreekuren?

'Er gaat helaas nog steeds veel fout. Ik behandel mannen met erectieproblemen, vrouwen met pijn bij het vrijen, mensen bij wie door lichamelijke handicaps en ziekten het seksueel functioneren wordt belemmerd, de gevolgen van seksueel misbruik. En veel meer jongemannen dan vroeger. Als gevolg van de seksuele revolutie zijn vrouwen in de jaren tachtig gaan nadenken wat ze met seks willen. Ze stellen zich assertiever op, stellen voorwaarden. Daar hebben veel mannen het moeilijk mee. Vroeger waren het vooral vrouwen die bij seksuologen aanklopten omdat ze geen zin hadden, te vaak een orgasme veinsden. Nu komen mannen met het probleem dat ze het niet meer kunnen, dat ze last hebben van een erectiestoornis.

'Maar dat kunnen is meestal het probleem niet. Mannen ontdekken nu wat vrouwen al langer geleden constateerden en dat is dat ze het niet kunnen, dat ze niet willen op de strikte voorwaarden van de eisende partner. En nu ben ik weer beland bij het allermoeilijkste aspect van wederzijds seksueel plezier: de communicatie. We praten makkelijk over de seks van een ander, maar over onze eigen seksuele beleving praten we liever niet. We gaan nog veel te vaak af op non-verbale signalen, die in minstens vijftig procent van de gevallen foutief worden geïnterpreteerd. En dat is vragen om misverstanden, om problemen.

'Een weggeduwde hand kan bijvoorbeeld betekenen: ik heb geen zin. Maar ook: je doet het te hard. Of: niet zo snel, niet zo direct op het doel af. Meestal wordt dat signaal opgevat als een afwijzing. Maar hoe weet je dat als je het niet hebt gevraagd, of niet hebt durven vragen?'

Met de seksualiteit van onze kinderen, stelt Van Lunsen, weten we ook nog altijd weinig raad. 'We geven ze voorlichting, laten ze boekjes lezen, vertellen van alles over de technische kant. Maar over de seksuele beleving doen we er het zwijgen toe. Als we merken dat onze kinderen het plezierig vinden om hun geslachtsdelen te beroeren, weten we niet hoe we moeten reageren. Daar zijn we bang voor. Te vaak projecteren we onze volwassen gevoelens op onze kinderen. We beseffen niet dat kinderen hun plezierige gevoel nog niet koppelen aan wat wij seks noemen. Voor jongetjes tot een jaar of tien bijvoorbeeld is een erectie fysiologisch gezien vaak niet meer of minder dan een lichamelijke reactie op een emotie.

'Emoties als angst, verdriet en spanning kunnen diezelfde reactie oproepen. Als je jongetjes vraagt wanneer ze wel eens een stijve krijgen, kan het antwoord zijn: wanneer ik voor het bord moet komen, als ik een penalty moet nemen, als ik straf krijg.'

- Hoe kunnen we onze kinderen beschermen? Wat moeten we ze leren?

'Wat we ze vooral duidelijk moeten maken is dat ze recht hebben op seksuele autonomie, dat ze absoluut niets hoeven doen dat ze niet fijn vinden. Dat ze mogen experimenteren, alleen en met elkaar. Maar niet in het openbaar, niet in een kamer vol visite, omdat anderen daar aanstoot aan kunnen nemen. Dat de seksuele vrijheid van de één nooit tot seksuele onvrijheid van de ander mag leiden. Die notie van seks aanleren is een enorme uitdaging, voor de seksuologen en voor de maatschappij. Ik zei het al eerder: seks is complex en duivels moeilijk. Seks moet je leren.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden