Nieuws Regeringscrisis Duitsland

Seehofer dreigt met aftreden als Merkel hem geen gelijk geeft over migratie-akkoord - welke opties resten de CSU?

Na een van de meest verwarrende nachten uit de geschiedenis van de Berlijnse politiek, dreigt CSU-leider Seehofer op te stappen als Merkel hem niet tegemoet komt in het asielbeleid. Maandagmiddag om 5 uur komt de top van de CDU en CSU samen voor een spoedberaad – het zoveelste.

Minister van Binnenlandse Zaken Horst Seehofer verlaat een partijbijeenkomst van de CSU. Foto EPA

Wat bezielt Horst Seehofer? Iets voor middernacht kondigde hij aan om zijn functies als minister en partijleider neer te leggen, maar twee uur later hadden zijn partijgenoten op hem ingepraat en zover gekregen om Merkel weer een ultimatum te stellen. 

Onder aanmoediging van jonge, rechtse partijgenoten als fractievoorzitter Alexander Dobrindt en de Beierse minister-president Markus Söder, is Seehofer met zijn dreigementen om immigranten bij de Duitse grens tegen te houden in een heel hoge boom geklommen. De CSU, de regionale partij die in ruil voor landelijke invloed al 70 jaar gedoemd is aan het lijntje te lopen van de Berlijnse zusterpartij, zou nu eens voet bij stuk houden, tierde Seehofer. Desnoods ten koste van de regering en de al 70 jaar durende lijstverbinding met de CDU.

Vanaf het begin werd duidelijk dat de strijd tussen CSU en CDU vooral symbolisch van aard was. Van de noodsituatie die er in 2015 aan de Duitse zuidgrens dreigde, is in de zomer van 2018 geen sprake. Ook het aantal vluchtelingen dat over de Middellandse Zee Europa tracht te bereiken, neemt nog steeds af.

De Duitse krant Handelsblatt schreef maandagmorgen spottend over ‘Seehofers gorillafase’. Over een man die probeerde te redden wat er nog te redden viel door zichzelf onophoudelijk op de borst te kloppen, ‘in de gedragsbiologie imponeergedrag genoemd.’ Maar het leek vooral vertoon van machteloosheid: de CSU heeft zichzelf en de regering in een crisis gestort waaruit niemand een uitweg ziet.

En nu hangt hij daar dus, in het topje van die boom, de politicus die woensdag 69 wordt. En hij vraagt zich af hoe weer beneden komt: met een sprong en de bijbehorende klap? Of moet hij de vernedering van het langzaam afzakken ondergaan? Of kan hij nog even blijven zitten?

Waarschijnlijk had Seehofer er niet op gerekend dat Angela Merkel er in twee weken tijd nog een Europees migratieakkoord door zou drukken. Veel maatregelen in het akkoord lijken rechtstreeks afkomstig van de wensenlijstjes van populistische partijen, zoals opvangcentra voor bootvluchtelingen in Noord-Afrika. Seehofer vond het niet genoeg, maar hij vertelde er niet bij waarom. Tijdens een spoedberaad op zaterdagavond zou hij Merkel een compromis hebben voorgesteld. Zij zou dat voorstel hebben geweigerd.

Drie opties

Wat kan hij nu nog doen? Zoals Seehofer zelf zondagavond tegen zijn partij zei, heeft hij drie opties. Natuurlijk kan de CSU op papier nog altijd inbinden, zoals ze altijd heeft gedaan. Maar dat zou na deze vertoning ten koste gaan van de geloofwaardigheid – geen goed idee met het oog op de Beierse verkiezingen in oktober. Toch zijn er prominente CSU-leden die zich uitgesproken hebben voor een verzoening. Zij vinden dat Merkel in Brussel vorige week inderdaad geleverd heeft.

Een tweede mogelijkheid is de hakken in het zand zetten en binnen aanzienlijke tijd de maatregelen toepassen waarmee Seehofer heeft gedreigd. Die komen neer op uitgebreide controles aan de Duitse grens en asielzoekers terugsturen die elders in Europa een vingerafdruk hebben gezet. In dat geval ziet Angela Merkel zich waarschijnlijk gedwongen Seehofer te ontslaan, met de val van de regering en het einde van de lijstverbinding tussen CDU en CSU tot gevolg.

Nieuwe verkiezingen zijn bij dit scenario aannemelijk en de CSU zal daaraan als zelfstandige partij moeten deelnemen. De partij huivert daarvoor, alle grote woorden van de afgelopen weken ten spijt. In 1976 probeerde aartsvader Frans Josef Strauss het één keer, na een conflict met de toenmalige CDU-leider Helmut Kohl. Na drie weken klopte hij met hangende pootjes aan in Berlijn en vroeg om herstel van de lijstverbinding.

Seehofer zelf bracht zondagavond laat, achter gesloten deuren, een derde mogelijkheid in het spel waar niemand op had gerekend: zijn onmiddellijke terugtrekking als minister én als CSU-chef. Hij onderbouwde dat vanuit zijn weerwil nog langer medeverantwoordelijke te zijn voor Merkels asielbeleid. Ook zou hij hebben geklaagd over onvoldoende steun vanuit zijn eigen partij.

Daarmee viel een deel van de poeha die Seehofer de afgelopen dagen maakte op zijn plaats: hij had willen aftreden als martelaar voor een strengere vluchtelingenpolitiek, zonder daarvoor verantwoordelijkheid te hoeven dragen voor de gevolgen daarvan in München en Berlijn.

De derde optie is alleen aantrekkelijk voor Seehofer zelf. In het conflict tussen de strijdende echtelieden van de Duitse christendemocratie biedt het geen oplossing. De opvolger van Seehofer zou als minister van Binnenlandse Zaken voor hetzelfde dilemma komen te staan: meebuigen met Merkel of de regering laten ontploffen.

Zo’n aftreden, zei fractievoorzitter Alexander Dobrindt in München, kan de partij niet accepteren. Journalisten die aan de zaaldeur meeluisterden, schreven dat Dobrindt een daverend applaus kreeg. Hij zei dat niet omdat hij overloopt van liefde of respect voor zijn politieke leermeester, maar uit berekening. De CSU wil niet dat Seehofer het veld ruimt en Merkel blijft doorregeren. Dan is het verlies compleet.

Bovendien heeft de volgende generatie CSU-politici Seehofer nodig – althans, nog even. Het is geen geheim dat Alexander Dobrindt het partijvoorzitterschap nastreeft en dat Seehofer door hem en andere jongere politici niet langer als autoriteit wordt beschouwd. Ze gebruiken hem eerder als een ‘nuttige idioot’. Iemand die in Berlijn de macht waarborgt, maar tegelijkertijd dient als zondebok als het regeringsbeleid hen niet conservatief genoeg is.

Het nieuwe doel van de CSU en de inzet van het spoedberaad maandagavond lijkt dat mócht Seehofer vallen, dan samen met Merkel. Dat Merkel een keer valt staat vast. De kans dat ze voor de verkiezingen van 2021 ten val komt, is de afgelopen weken aanzienlijk gestegen. Toch is het riskant om haar einde met al te veel stelligheid te voorspellen. Dat is de afgelopen jaren al zo vaak voorbarig gebleken.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.