SCP-directeur: 'De elite heeft een morele plicht te leiden'

Het is de verantwoordelijkheid van de bestuurlijke elite ervoor te zorgen dat het onbehagen en de onzekerheid in de maatschappij niet chronisch worden, zegt SCP-directeur Kim Putters.

Kim Putters, directeur van het Sociaal Cultureel Planbureau (SCP). Beeld Hollandse Hoogte/Guus

Het was een opmerkelijk initiatief deze week: de Maatschappelijke Alliantie, een groep van 250 rijke familie- en bedrijfsfondsen, wil honderden miljoenen steken in de samenleving, onder meer in integratieprojecten voor vluchtelingen.

Kim Putters, directeur van het Sociaal en Cultureel Planbureau, wordt hiermee op zijn wenken bediend. 'Het is mooi als leiders zich bekommeren om dit soort maatschappelijke vraagstukken', zegt hij. 'Het zou nog mooier zijn als daarmee ook echt de verbinding gemaakt wordt tussen groepen in de samenleving.'

Turbulente internationale ontwikkelingen

Putters presenteerde dinsdag een rapport waaruit bleek dat de kwaliteit van leven in Nederland de afgelopen 25 jaar op alle fronten beter is geworden, maar dat de samenleving ook steeds diepere scheidslijnen vertoont, met groeiende verschillen in inkomen, opleidingsniveau en etnische achtergrond en dito gevoelens van onzekerheid en onbehagen. Daar moet volgens Putters snel wat aan gebeuren, want die kunnen onvoorspelbare politieke gevolgen krijgen.

De SCP-directeur wijt de onzekerheid en het onbehagen in de 'onderstroom van de samenleving' vooral aan de turbulente internationale ontwikkelingen, van Brexit tot Noord-Korea, en aan enkele grote 'transities' in Nederland zelf, zoals de flexibilisering van de arbeidsmarkt en de herziening van de verzorgingsstaat. Putters maakt zich met name zorgen over de middengroepen.

'Het aanpassingsvermogen van een samenleving berust vooral op die middengroepen', zegt hij. 'Maar hun positie is verzwakt. Zij zijn het die hun baan verloren in de crisis, hoge hypotheekschulden hebben, voor kinderen én ouders zorgen. Het gaat om veel meer dan koopkracht. Zij geven aan regelmatig het gevoel te hebben overal voor op te draaien en zelf buiten alle regelingen te vallen, terwijl de rijke bovenlaag en de criminele onderkant overal mee wegkomen.'

Daar ligt een verantwoordelijkheid van de elite, aldus Putters: om te zorgen dat die onzekerheid en dat onbehagen niet chronisch worden. 'De elite moet de mensen duidelijk maken dat de grote maatschappelijke transities noodzakelijk zijn en daarbij bepaalde groepen al dan niet worden ontzien op basis van een duidelijke visie op de samenleving.'

Dan moet je die visie wel hebben.

'Visie is altijd lastig in een land waar alles eindigt in compromissen. Maar de tijd van het technocratisch denken over de samenleving, het runnen van het land waar de elite de afgelopen decennia vaak mee is geassocieerd, hebben we nu wel achter ons gelaten. Dit land heeft ook normatieve aansturing nodig. Vanuit een visie op wat wij belangrijk vinden, zoals een inclusieve arbeidsmarkt, een duurzame economie, een levenlang leren, werken, zorgen. Transities die je niet technocratisch moet benaderen, maar waaraan je koers moet geven.

'Ik zie wel aanzetten, in de regeringsverklaring van het kabinet of in het project NL Next Level van de werkgevers, maar het is nog te weinig. Probleem is dat grootse projecten niet zo passen bij de Nederlandse volksaard. Maar we zijn wel trots op onze sterke economie, onze verzorgingsstaat, onze rechtsstaat. En we verwachten dat de elite het voortouw neemt om de slag te maken naar een duurzame economie en een nieuwe participatiesamenleving waar we ook weer trots op kunnen zijn, en om te zorgen dat we dat land te blijven waar iedereen vrij zijn mening kan geven. Daar moet die elite wel pal voor gaan staan.'

Voor de dividendbelasting durfde de elite dat niet echt.

'Angst is altijd een slechte raadgever. Nederlanders zijn vaak trots op onze grote bedrijven, maar er zijn ook grote verschillen tussen winnaars en verliezers in de samenleving. Daar moet de elite rekening mee houden als men legitimiteit voor het eigen handelen wil verwerven. Het is prima om de economie te pushen, maar het gaat om wederkerigheid. Als mensen het idee krijgen dat alleen de top profiteert, verlies je draagvlak. '

Moet de elite ook opkomen voor de Nederlandse identiteit?

'Die identiteit is sterker in discussie gekomen vanwege alle internationale onzekerheden en omdat veel verworvenheden vanzelfsprekend lijken geworden, bijvoorbeeld door het verdwijnen van de generaties die oorlog en onvrijheid nog hebben meegemaakt. Mensen zoeken houvast in wat hen bindt en moeten zich tegelijk tot een onzekere toekomst verhouden. Met zoveel groepen en meningen kan dat tot conflicten leiden.

'De elite heeft daarom volgens mij een tweeledige taak: mensen duidelijk maken wat onze geschiedenis is en wat we te verdedigen hebben, en richting geven aan die grote veranderingsprocessen die ik noemde. Dat is geen makkelijke taak, maar elke elite heeft de morele plicht om te leiden. Noblesse oblige.'


Wat staat er allemaal in de Top 200?

De volledige Volkskrant Top 200 van invloedrijkste Nederlanders 2017
De Volkskrant presenteert dit jaar voor de twaalfde keer de Volkskrant Top 200 van invloedrijkste Nederlanders.

Jong en invloedrijk: drie talenten die het binnenkort gaan maken
Ze zijn vreemde eenden in de bijt, deze drie jonge talenten uit de Volkskrant Top 200 van invloedrijkste personen. Niet alleen door hun leeftijd, maar vooral door hun grenzeloze optimisme en hun vertrouwen in de aanstormende generatie: 'Er moet een andere elite komen.' (+)

Hans Wijers weer invloedrijkste Nederlander, hoogst genoteerde vrouw is Herna Verhagen
Hans Wijers blijft de invloedrijkste Nederlander. De 66-jarige D66-prominent voegde dit jaar nog een prestigieuze nevenfunctie toe aan zijn toch al omvangrijke cv, bij ING, de grootste bank van Nederland. Herna Verhagen, de 51-jarige bestuursvoorzitter van PostNL, is de hoogst genoteerde vrouw.

Zes vragen over de Top 200 en hoe deze is samengesteld
De Volkskrant presenteert dit jaar voor de twaalfde keer de Volkskrant Top 200 van invloedrijkste Nederlanders. Hoe wordt die ranglijst samengesteld?

Waarom Rutte III het kabinet van de multinationals is
De omstreden afschaffing van de dividendbelasting is volgens de bestuurlijke elite een voorwaarde om Unilever voor Nederland te behouden. De vraag is alleen of dat gaat lukken. (+)

Thuis bij de Nederlandse elite
De Nederlandse elite is roomblank, hoogopgeleid en rijdt in een Volvo. Toch? Of verandert er langzaam iets aan de top?

Beeld Javier Muñoz
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden