Schurken worden nette handelaren

'Rovers bevolken de aarde en de zeeën', schreef de koopman Francesco di Marco Datini, 'en het grootste deel van de mensheid is tot het kwade geneigd'....

Ron van Gelderen Carien Overdijk

Drie eeuwen later bevestigde de eerste Hollandse multinational dit gesomber. De VOC maakte woekerwinsten door specerijen te roven en mensen als slaaf te ontvoeren. Zwaarbewapend bevoeren deze latere collega's van Datini de wereldzeeën. Koopmanschap en misdaad lagen in die dagen niet ver uiteen.

De Italianen waren de eerste moderne kooplieden. Al in de dertiende eeuw ontstonden in Noord-Italië grote handelsmaatschappijen met vennoten en buitenlandse vestigingen. Zij bedachten de wisselbrief als betaalmiddel en ontwikkelden het systeem van dubbel boekhouden dat nu wereldwijd gangbaar is.

De kleurrijke geschiedschrijving De Koopman van Prato vertelt hoe Datini in 1383 vanuit Toscane een goed geolied internationaal handelsbedrijf opzette. De slimme en behoedzame ondernemer trotseerde pestepidemieën en piraterij. Ook hij liep al op tegen exportbelasting, kartelvorming en tegen de willekeur van vreemde vorsten.

De Engelsen brachten bijvoorbeeld hun lakenindustrie tot bloei door 2 procent belasting op wollen stoffen te heffen, tegen 33 procent op ruwe wol. Datini, die kort tevoren in de ruwe wolhandel was begonnen, moest het roer omgooien. Hij leerde al snel zijn risico's te spreiden. Een oorlog was feest, dan suisde zijn wapenomzet omhoog.

De koopman liet zijn huis na aan de armen van de stad. Het staat er nog, voorzien van de afgesleten fresco's die zijn levensverhaal vertellen. Toscanegangers die het boek lezen, zullen er graag voor omrijden. Onder de trap van dat huis dook in 1880 een schat op: Datini's kasboeken, koopactes, polissen en ruim 140 duizend brieven. De schrijfster Iris Origo ploegde het materiaal door en reconstrueerde zo Datini's arbeids- en privéleven, tot aan zijn sterfbed toe.

Liefhebbers kunnen na de Prato-paperback naadloos doorlezen in Thuis op de wereldmarkt, een fraai geïllustreerde geschiedenis van het Nederlandse koopmanschap (al zullen rugzakkers deze pil van twee kilo liever thuis laten). Hollanders namen vanaf de vijftiende eeuw de handelspraktijken uit Italië over en bouwden imperia op in grondstoffen als zijde, koper, suiker en specerijen. De goederenstromen zwollen op tot een alomvattend kolonialisme. Pas ver in de twintigste eeuw viel dit handelspatroon door de dekolonisatie uiteen.

Van de grote koloniale handelshuizen is Hagemeyer vrijwel als enige overeind gebleven. Het bedrijf financierde deze onafhankelijke studie naar het Nederlandse handelsverleden. Zo ontstond een betrouwbaar en gedetailleerd beeld van een turbulente bedrijfstak die eeuwenlang sturend was voor de westerse politiek en de economie. Fascinerend is de na-oorlogse overlevingsstrijd, een stroom van wanhopige fusies en overnames.

Hagemeyer experimenteerde met nieuwe markten, slokte een paar concurrenten op en verlegde tenslotte zijn aandacht naar industriële producten voor zakelijke afnemers. 'Wij treffen doel', luidt de heroïsche tekst op een tegeltableau dat het bedrijf bij zijn vertrek uit het kantoor in Soerabaya meenam. Het doel is nu bescheidener dan in koloniale tijden. Hagemeyer floreert als dienstverlener in de schaduw van de industrie.

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden