Schulz kan in enige tv-debat voor verkiezingen niet op tegen soevereiniteit van Merkel

'Heel gaaf, mevrouw Merkel.' Dat was misschien wel het meest betekenisvolle zinnetje in het Duitse verkiezingsdebat zondagavond tussen bondskanselier Angela Merkel en haar sociaal-democratische uitdager Martin Schulz. Het was het enige tv-debat op weg naar de verkiezingen van 24 september. En het was vooral de enige kans voor SPD-lijsttrekker Martin Schulz om de gapende achterstand van 15 procent op de CDU te overbruggen.

Merkel en Schulz tijdens het debat. Beeld reuters

Dat is niet gelukt. Volgens een peiling van de ARD wijst 55 procent van de Duitsers Merkel aan als winnaar. Schulz blijft steken op 35 procent. Toch was de sociaal-democraat inhoudelijk de beste debater. Maar hij kon niet op tegen de soevereiniteit van de kanselier.

Dat 'heel gaaf' was overigens Schulz verbaasde reactie op de belofte van Merkel om de pensioenleeftijd niet op te schroeven naar 70 jaar. Maar het was vooral het zinnetje dat duidelijk maakte waarom het debat op veel kijkers, in Duitsland maar vooral elders in Europa, zo surrealistisch overkwam: de grote rivalen in de Duitse verkiezingsstrijd waren gematigd, beschaafd en vermeden persoonlijke aanvallen. Vooral waren ze het vaak eens. En daar is niemand meer aan gewend, nu de tweets van Donald Trump de animatiewaarde van de politiek bepalen.

Aanvallen

De CDU van Merkel en de SPD van Schulz hebben vier jaar samen geregeerd, vier jaar waarin Duitsland een leidende rol in de Europese en wereldpolitiek naar zich toetrok. Dat de twee partijen het vaak eens waren, is dus eigenlijk niet raar.

Toch had Martin Schulz één opdracht: aanvallen. Dat deed hij. Merkel pareerde die aanvallen niet als politiek tegenstander op gelijke hoogte, maar als staatshoofd en verzoener. Het staatshoofd zette ze bijvoorbeeld in toen het over Turkije ging. 'Als ik kanselier ben, breek ik de toetredingsonderhandelingen tot de EU van Turkije af', zei Schulz. Waarop Merkel hem eraan herinnerde dat hij dat wel eerst met de EU moest afstemmen. Ook zei ze: 'Ik heb veel ervaring in de omgang met mensen zoals Erdogan.'

De rol van verzoener speelde Merkel toen Schulz haar vluchtelingenpolitiek bekritiseerde. 'Ik heb de SPD leren kennen als een strijdbare coalitiepartner', zei ze glimlachend.

De thema's migratie en vluchtelingen namen bijna de helft van het negentig minuten durende debat in beslag, een wat vreemde keuze van de eindredactie. Die had kunnen weten dat het vuurwerk bij de binnenlandse onderwerpen zou zitten, vooral bij het SPD-speerpunt sociale rechtvaardigheid. Daar leefde Schulz zichtbaar op. Hij sprak van 'miljoenen die tijdelijke contracten aan elkaar rijgen zonder perspectief' en over de verpleegster die maar 40 cent per minuut verdient terwijl ze levens redt.

Merkel stelde daar wat flets tegenover dat het aantal werklozen gedurende haar twaalfjarige ambtstijd is gehalveerd. 'Maar iedere werkloze is er een te veel.'

Journalisten kijken naar het debat tussen bondskanselier Angela Merkel en haar uitdager Martin Schulz. Beeld afp

Strak korset

De grote afwezigen in het debat waren de thema's onderwijs en digitale innovatie, twee onderwerpen waarop Schulz het Merkel flink moeilijk had kunnen maken, als ernaar was gevraagd.

Duitsland heeft het fenomeen tv-debat, in de jaren zestig van de vorige eeuw overgewaaid uit de VS, nooit zo liefdevol omarmd als de rest van Europa. Tot op de dag van vandaag heeft er op de Duitse televisie nog nooit een lijsttrekkersdebat plaatsgevonden met alle of bijna alle lijsttrekkers, zoals we dat in Nederland gewend zijn. Dit jaar was er een sterke lobby voor zo'n debat, maar de CDU weigerde.

Het debat van zondagavond zat bovendien ingesnoerd in een strak korset. Per vraag mocht er niet langer dan twee minuten worden gediscussieerd. Vaak kapten de moderatoren het al eerder af. De organiserende televisiezenders hadden dat graag anders gezien. Maar ook het voorstel voor een debat waarin meer ruimte was voor spontaniteit werd afgekeurd door Merkels voorlichters.

Dit tot woede van vooral publieke de zender ZDF. 'Als tv-format is dit een miskraam', zei ZDF-hoofdredacteur Nikolaus Brender in het weekblad Der Spiegel. Die miskraam maakte het verdraaid moeilijk voor de Duitse kiezer om een verschil tussen de twee grootste partijen van hun land te zien. En dat is precies het verwijt dat CDU en SPD vaak krijgen van de rechtspopulistische AfD.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.