Schuldige berg in Berchtesgaden

Koning Barbarossa verbleef er vlakbij in afwachting van zijn nieuwe rijk. Adolf Hitler streek er neer met Eva Braun en naziprominenten....

door Henk Strabbing

HET IS ER prachtig, maar vroeger moet het nog veel mooier geweest zijn. De Beierse schrijver Ludwig Ganghofer zei het zo, eind vorige eeuw: 'Wen Gott lieb hat, den lässt er fallen in dies' Land - wien God lief heeft, laat hij vallen in dit land'. Mijn oude tandarts in Bonn zei hetzelfde, maar voegde iets toe: 'Die wussten schon wo's sch"n ist - de wisten al waar het mooi is.'

Ganghofer had het alleen over de fraaie natuur. Maar mijn tandarts koesterde tachtig jaar later zijn niet onlogische bijgedachten. Die -

dat waren de nazi's.

Het gaat over de Obersalzberg bij Berchtesgaden. Adolf Hitler viel óók voor de verpletterende schoonheid van het gebied en liet er prompt driehonderd hectare van inpikken. In april 1945 donderden de geallieerden er 1800 ton vliegtuigbommen bovenop. De idylle werd een morsdood maanlandschap vol kraters. De natuur kwam pas na jaren weer tot leven. Jong hout groeide groot. Ruïnes raakten overwoekerd. Je kunt er nu weer eindeloos door de bossen dwalen.

Midden in de oorlog, in 1942, had de Führer aller Germanen tijdens een van zijn befaamde tafelgesprekken gezegd: 'Met deze berg ben ik ten nauwste verbonden. Het zijn de mooiste momenten van mijn leven. Mijn grote plannen zijn daar ontstaan.' Daar heb je 't dus. Grote plannen: wereldverovering, moord op miljoenen. Berchtesgaden zélf heeft er nog altijd mee te maken.

Het was puur toeval dat Hitler hier terecht kwam, maar toen hij er eenmaal was, peurden de

Berchtesgadener burgers er alles uit wat eruit te halen was. Al op 25

maart 1933 maakten ze de koud kanselier geworden Hitler al ereburger uit 'dankbare waardering om zijn grote verdienste voor de nationale eenwording van het Duitse Rijk'.

Het ging natuurlijk om iets anders. Hitler woonde hier een flink deel

van het jaar en de middenstand van Berchtesgaden verdiende daar grof aan. Het vreemdelingenverkeer groeide sterk; bewonderaars trokken en masse de Obersalzberg op om een glimp van de dictator in zijn Berghof

op te kunnen vangen.

Hitler kwam hier in 1923 voor het eerst toen hij nog niemand was en raakte op slag verknocht aan deze plek. Hij genoot met volle teugen van het schitterende uitzicht op de Untersberg, volgens de overlevering een van die mythische bergen waar koning Barbarossa zich

ophoudt in afwachting van zijn nieuwe rijk; Hitler róók de symboliek.

De eerste jaren had Hitler nog in een houten vakantiehuisje op het terrein van pension Moritz gelogeerd, later huurde hij een villa, en in 1933 kon hij dat huis kopen van de binnenstromende royalties uit Mein Kampf. Drie jaar later bouwde hij het om tot de protserige Berghof.

Dat klinkt allemaal nog redelijk gewoon. Maar wat er dan verder op de

Obersalzberg gebeurt, is abnormaal en absurd. En toch lijkt niemand er in het dictatoriale Duitse Rijk aanstoot aan te nemen, behalve de oorspronkelijke bewoners van de Obersalzberg die successievelijk worden weggewerkt. Hun bezittingen worden onteigend. Wie te lang tegenstribbelt, krijgt het dan al luguber rakende woord 'concentratiekamp' naar zijn hoofd geslingerd.

Het begint met Hotel Zum Türken, op nog geen honderd meter van Hitlers voordeur. Het is de Führer al snel een doorn in het oog dat in de gelagkamer dagjesmensen met verrekijkers op tafels en in vensterbanken staan om een glimp op te vangen van wat er op de Berghof gaande is. Hitler wenst geen pottenkijkers op zo oneerbiedig korte afstand.

Met een klassieke onderwereld-truc wordt hoteleigenaar Karl Schuster zijn bezit ontfutseld. Op een avond komt een groep SS'ers binnen. De mannen worden lastig. Schuster weigert hen te schenken en moet, aldus

de overlevering, geroepen hebben: 'Zijn er hier alleen nog maar zwarten en bruinen? Het lijkt hier wel een tuchthuis!' Daarop wordt Zum Türken geboycot. Er komt niemand meer over de drempel. Nationalsozialisten, kein Deutscher betritt mehr dieses Lokal! zegt het plakkaat dat op Schusters buitenmuur wordt geplakt. Dat riekt al naar de anti-joodse leuzen van enkele jaren later.

Martin Bormann, Hitlers secretaris, 'koopt' dan Zum Türken voor een schijntje van de radeloze familie Schuster. Die krijgt nog een extra straf: ze mogen zich niet meer in de wijde omtrek van Berchtesgaden vestigen. Karl Schuster vindt een pensionnetje aan de Chiemsee en begint daar opnieuw, hevig aangeslagen. Na de oorlog weten de Schusters aannemelijk te maken dat ze verdreven zijn en ze krijgen hun eigendom terug.

De verdrijving van de Schusters is nog maar het begin. Het zijn niet Duitslands geringsten die hier wonen en nu zonder pardon weg moeten. Edwin Bechstein, de pianofabrikant, en Dr Carl von Linde, wereldvermaard uitvinder van de koelkast, moeten hun luxe buitenhuizen afstaan. Ook voor een prikje. Alles wordt afgebroken om des Führers uitzicht niet te belemmeren.

Voor Hitlers allereerste pleisterplaats, pension Moritz, komt een Volkshotel in de plaats, genaamd Platterhof. Hier mogen Volksgenossen

zich tegen de somma van 1 rijksmark per nacht in de nabijheid van Hitler ophouden. Veel zal van dat plan overigens niet terechtkomen, want het hotel wordt meestal bevolkt door partijprominenten.

Maar er wordt nog veel meer gebouwd. Kazernes, ondergrondse schietbanen. Er komen huizen voor enkele nazi-prominenten, al is het opvallend dat Hitler hier slechts drie mannen als naaste buren duldt:

zijn secretaris Martin Bormann, de formeel tweede man in het Rijk, Hermann G"ring, en zijn lievelingsarchitect, later minister van Oorlogsproductie, Albert Speer. Bormann bouwt zijn huis op een heuvel, pal tegenover de Berghof, zodat hij vanuit zijn raam exact kan zien wie bij de baas op bezoek komt.

Diezelfde Bormann verzint ook een van de krankzinnigste bouwprojecten

in de geschiedenis van het Derde Rijk. Terwijl Speer in zijn enorme atelier niet verder komt dan tekeningen van het megalomane Germania, zoals Berlijn na de eindoverwinning moet gaan heten, gaat Hitlers secretaris daadwerkelijk aan de slag. Voor de vijftigste verjaardag van de Führer (1939) moet de partij hem een uniek cadeau geven. Dat wordt het zogenaamde Kehlsteinhaus, een paviljoen op een eigenlijk onbegaanbare plek: een bergpiek die nog eens achthonderd meter hoger is dan de Obersalzberg zelf. Bormann laat een weg aanleggen van één voertuig breed, want er is slechts eenrichtingsverkeer nodig voor eigenaar Hitler. Wanneer die weg eenvoudig niet verder k n, wordt een

tunnel van 134 meter geboord tot loodrecht onder de top van de Kehlstein. Vandaar gaan de boormachines naar boven: nog eens 126 meter. De geallieerden zouden het later het Adelaarsnest noemen; het werd door de bommenwerpers in 1945 grandioos gemist en trekt nog altijd veel bezoekers.

Als geschenk blijkt het Kehlsteinhaus een kapitale mislukking. Hitler

komt er maar een paar keer, want zijn oren kunnen niet tegen het plotselinge hoogteverschil. Bormann organiseert er dan maar zelf feestjes, als zijn vrouw dat niet mag weten. Het project kost dertig miljoen rijksmark. Er vallen bij de moeizame aanleg nogal wat doden. Hoeveel blijft dan staatsgeheim en nu is het niet meer te achterhalen.

In de laatste oorlogsjaren gaat Bormann als een mol te keer op de Obersalzberg. De geallieerden dringen op en daarom moet hier een onneembare Alpenfestung komen. Vijf kilometer tunnels en bunkers laat

Bormann graven. Maar als de geallieerden echt komen, met hun allesvernietigende bombardement op 25 april 1945, zit van de nazi-top

alleen Hermann G"ring in het binnenste van de berg. Eva Braun is haar

aanstaande man achterna gereisd naar Berlijn en zal daar aan zijn zijde zelfmoord plegen. Ook Bormann sterft in de ruïnes van de hoofdstad.

NA de oorlog wordt Zum Türken als eerste weer opgebouwd. De familie Schuster mag terugkomen. Maar zij blijven de enigen. Alle andere voormalige eigenaars voeren jarenlange processen, maar de rechter blijft onverbiddelijk: zij hebben vrijwillig verkocht, weliswaar voor

veel te lage prijzen, maar daar is niets aan te doen. Horden toeristen trekken jaarlijks naar de Berghofruïne, maar op 30 april 1952 worden de restanten opgeblazen. De dag is symbolisch. Het is precies zeven jaar na Hitlers zelfmoord. Vrijwel de hele Obersalzberg

blijft Amerikaans gebied. Het oude hotel Platterhof wordt hersteld en

gaat nu Hotel General Walker heten. Er komt een golflinks en op Hitlers voormalige Gutshof (Bormann, oorspronkelijk boer, had de Obersalzberg volledig self-supporting willen maken) komen skiliften. Het complex is bestemd voor vermoeide GI's.

Maar daarnaast wordt het gebied ook een trekpleister voor Ewiggestrige, zoals degenen genoemd worden die halsstarrig naar 'toen' terugverlangen. In café Hintereck, bovenop de berg, worden boeken, brochures, foto's en prullaria verkocht die, laten we zeggen,

opvallend weinig kritisch zijn ten opzichte van Hitler en zijn tijd: de Führer met kinderen, de Führer aan de wandel, de Führer met zijn liefje Eva Braun. Drie- tot vierhonderdduizend mensen trekken jaarlijks de berg op om elkaar de steeds schameler wordende restanten

van de Berghof te wijzen (nog onlangs werd de ondergrondse garage verwijderd die de explosies van 1952 had doorstaan).

'Hier war's, Vati!' hoor ik een oude dame zeggen die zich moeizaam uit een Opeltje heeft gewrongen. Haar man knikt zwijgend. Hun zoon, de chauffeur, staat er ongeïnteresseerd bij. De tekst valt me op. Niet: 'Hier moet het geweest zijn', maar: 'Hier w s het.' De oudjes zijn er blijkbaar niet voor het eerst. God weet wanneer ze hier met geheven arm hebben gestaan. Eeuwig van gisteren..

In 1995 verlaten de Amerikanen de Obersalzberg en geven het gebied terug aan de Vrijstaat Beieren. Daar zit de regering van premier Edmund Stoiber niet bepaald op te wachten. Ze moeten iets met dat oude Platterhof. Maar wat? De laatste plannen duiden op een toeristenhotel-annex themapark. De Beierse regering wil niet verkopen, alleen maar verpachten om een dikke vinger in de pap te kunnen houden bij de toekomstige activiteiten op dit historisch beladen terrein.

Na enkele acties van Bürgerinitiative in Berchtesgaden is er nu ook een 'documentatiecentrum' op de Obersalzberg in aanbouw. Het moet 'zonder franje' uitleggen wat hier indertijd gebeurd is. Het komt achter het Platterhof en wordt opgetrokken op de fundamenten van Hitlers voormalige gastenverblijf. Het is bijna klaar; rondom glas en

de ingang is zorgvuldig gerestaureerd 'zoals toen'. Straks kun je vanuit dit centrum rechtstreeks de fameuze bunkers in.

De plannen voor dit documentatiecentrum dat 'niets wil verzwijgen, maar ook niets overwaarderen' vielen in binnen- en buitenland niet in

goede aarde. De leider van het Simon Wiesen-

thalcentrum in Parijs noemde het 'schandalig', maar trok dat later in

toen wetenschappers uit München hem duidelijk maakten hoe het centrum

eruit zou gaan zien.

Gravin Marion D"nhoff, de inmiddels 89-jarige uitgeefster van het weekblad Die Zeit, blijft ervan overtuigd dat zo'n centrum, uitgerekend op deze plek Unfug is. De voormalige verzetsstrijdster denkt dat de aantrekkingskracht op Ewiggestrige er alleen maar door wordt vergroot.

Maar in Berchtesgaden zelf heerst geen twijfel. Hier worden toekomst en verleden unverkrampft tegemoet getreden, zoals bondspresident Roman Herzog het zo graag ziet. Nauwelijks meer een winkel of restaurant waar niet ook al de euro vermeld wordt. Je moet met je tijd mee. Intussen worden de oude, Hitler ophemelende boekjes nog steeds grif verkocht. Maar daarnaast liggen nu wat kritischer exemplaren. Alweer de tijdgeest, nietwaar? Bij de onlangs gehouden wereldkampioenschappen snowboarden zorgden de vertrektijden van de pendelbussen naar de piste voor enige verwarring: aangeplakt stonden de tijden naar Hitlers Kehlsteinhaus. Maar díe bussen rijden alleen in de hoogzomer.

Ook d t is Berchtesgaden. De stad eet straks, met dat nieuwe Hitler-documentatiecentrum erbij, van twee walletjes en voelt zich er

hoogst wel bij. Want geld verdienen komt eerst, zoals altijd al. Maar

het blijft er prachtig.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden