Schuldig hotel

HITLER HAD VAN PRORA, OP HET EILAND RÜGEN, EEN REUZENBADPLAATS WILLEN MAKEN. MET TWINTIGDUIZEND HOTELBEDDEN VOOR DE ARBEIDERS VAN HET DERDE RIJK....

Het eiland Rügen, in het Duitse deel van de Oostzee, is groot genoegvoor rivaliteit tussen de bewoners van dorpen en stadjes. 'Het beste vanBinz is het uitzicht op Sassnitz', houden de bewoners van de laatste plaatszichzelf voor. In de wetenschap dat Binz, gelegen aan de overzijde van deProrer Wiek-baai, als mooier wordt ervaren, en derhalve door veel meertoeristen als verblijfplaats wordt uitverkoren.

Maar aan die omstandigheid ontlenen de Sassnitzers nu juist hun gevoelvan eigenwaarde: in hun stadje kun je je ook middenin de zomer nog op eenaanvaardbare manier verplaatsen. In Binz daarentegen, schuifelen debezoekers in rotten van tien tussen de prachtige villa's uit deGründerzeit, de gloriejaren van het Duitse keizerrijk (1871-1918), enlangs het in oude luister herstelde Kurhaus.

Maar het belangrijkste onderscheid (in de ogen van de lokalepatriotten) is dat Sassnitz tenminste beschikt over een fatsoenlijke haven,met de daarbij behorende bedrijvigheid. Binz en het verderop gelegen Sellinen Göhren moeten zich daarentegen behelpen met een pier. Leuk voorhengelaars en flaneurs, maar het zeemanshart gaat er naar verluidt nietsneller van kloppen.

Welbeschouwd kan Rügen zich gelukkig prijzen met deze rivaliteiten.Want als de DDR niet door aanhoudende geldnood zou zijn geplaagd, zou heteiland naar de inzichten van de vroegere partijleiders zijn gemodelleerd.In dat geval zou er nu wellicht de monotonie van obsolete woonkazernes,doorzonhotels en visverwerkende fabrieken hebben geheerst.

Maar gelukkig is het vroegere regime niet in staat geweest veel aan heteiland te verprutsen. Rügen biedt in alle opzichten een opvallendweelderige aanblik. Vooral in het naseizoen, als er nog genoeg toeristenzijn om het beklemmende gevoel te verdrijven dat al die mooie voorzieningenin geen enkele behoefte voorzien.

De glooiende wegen zijn omzoomd door bosschages en oude bomen. Hetlandschap komt nog overeen met de beschrijving die de schrijver VictorKlemperer er in 1948 van gaf: 'Doorkijkjes naar lagere beboste heuvels engolvende bossen, net als in het Ertsgebergte, (...) met als toegift overalde open zee en de grote, hoge kustboog Sassnitz-Arkona met de wittesteilten. Opvallend zijn de enorme hoeveelheid hortensia's en de talrijkeconiferen. Nieuw is alleen de even onaantrekkelijke als obscene enmismakende badkleding van de vrouwen! De strakke broek, de bustehouder, debeknelde naaktheid daartussen. Je zou er homoseksueel van kunnen worden.'

Aan de badplaatsen aan de oostzijde van het eiland lijken delotswendingen van de vorige eeuw goeddeels voorbij te zijn gegaan. InSellin voert een diep gelegen hoofdstraat naar de in negentiende-eeuwsesferen gehulde pier, die nog dienst doet als halteplaats voor veerboten encruiseschepen. Aan weerskanten van de straat glorieert debadhuisarchitectuur uit de jaren rondom de vorige eeuwwisseling. De gevelsvan vrijwel alle panden zijn voorzien van houten veranda's, balkons enluifels. Het geheel roept het verloren elan en zelfbewustzijn van die tijdin herinnering.

De voornaamste attractie van het eiland Rügen echter ligt verscholenin dichte naaldbossen, en is op de meeste toeristenkaarten, zeker deoudere, vrijwel onvindbaar. Victor Klemperer was van haar bestaan zelfsniet eens op de hoogte. En dat terwijl Hitlers vakantieparadijs bij Prora,tussen Binz en Sassnitz, met een lengte van 4,5 kilometer toch moeilijkover het hoofd is te zien. Eerst leken de eilandbewoners dit Nazi-residuuit het collectieve bewustzijn te willen verdringen. En ten tijde van deDDR was het een ontoegankelijk militair object. Pas nu lijkt het naaktefeit van zijn bestaan te zijn aanvaard, en denkt men na over een eventueleherbestemming van het complex.

'Wat mij betreft, wordt het in elk geval géén hotel of ietssoortgelijks', zegt Uwe Schwartz, conservator van het Prora-museum, datsinds enige jaren in blok 3 is gevestigd. 'In de eerste plaats zou dankannibalisme worden bedreven ten koste van de hotels elders op het eiland.Maar mijn voornaamste bezwaar tegen deze bestemming is dat Hitler dan alshet ware toch zijn zin zou krijgen. En dat kan toch niet de bedoeling vanhet nageslacht zijn.'

Hitler heeft Prora weliswaar nooit bezocht, hij heeft het plaatsje welmet het immense gebouwencomplex opgezadeld. 'Hij zei op een dag dat we eenreuzenbadplaats moesten bouwen, de geweldigste en grootste aller tijden',schreef Robert Ley, de leider van het Duitse 'Arbeitsfront' naderhand. 'Hetis de wens van de Führer dat het hotel een capaciteit van twintigduizendbedden moet hebben. Alles moet zo zijn ingericht dat het in geval vanoorlog ook als hospitaal te gebruiken is.' En zo geschiedde - in een mumvan tijd.

Het 'zeebad Rügen' zou het eerste van ten minste vijf vakantieoordenworden waar de werkende bevolking van het Derde Rijk zich onder debezielende leiding van de 'vrijetijdsorganisatie' Kraft durch Freudegeestelijk op de naderende oorlog zou kunnen voorbereiden. 'We hebben',schreef Ley, 'de Eerste Wereldoorlog verloren omdat we het op onze zenuwenkregen. Daarom wil de Führer dat de nationaal-socialistische staat ervoorzorgt dat de zenuwen van het volk gezond en sterk blijven.' Hiertoe moesthet zich op gepaste wijze kunnen ontspannen.

Kraft durch Freude was met de verwezenlijking van deze doelstellingbelast. Ze organiseerde cruises naar Madeira en de Noorse fjorden, en zegaf de opdracht tot de bouw van de megahotels. Prora was voorbestemd demoeder van alle badplaatsen te worden.

Het complex is - afgezien van de feesthal die in het centrum had zullenverrijzen - ontworpen door de Keulse architect Clemens Klotz (1886-1969).Hij zocht, zoals aan de zeezijde van het hotel nog goed te zien is, meeraansluiting bij Bauhaus dan bij de classicistische opvattingen die op datmoment in zwang waren geraakt. De gevels zijn strak en hadden 'stralendwit' moeten worden. Acht eetzalen, waarvan alleen de fundamenten zijngelegd, hadden zich tot op het brede strand zullen uitstrekken. Hetgebouwencomplex volgt de lichte welving van de baai. Tijdens deWereldtentoonstelling van Parijs in 1937 werd het ontwerp met de Grand Prixvoor de architectuur bekroond. Sinds 1992 geniet het de status (en debescherming) van monument.

De omstandigheden waaronder de twintigduizend gasten hadden zullenworden gehuisvest, waren ook naar toenmalige maatstaven uitgesproken sober.Zij werden geacht gebruik te maken van collectieve wasgelegenheden. Hunkamers, die van elkaar waren gescheiden door verplaatsbare wandenwarenuitsluitend bedoeld als nachtverblijf. Overdag staalden de badgasten hunzenuwen in de frisse buitenlucht met gymnastiekoefeningen,strandwandelingen, zwemwedstrijden en andere takken van sport. Kraft durchFreude bepaalde hoe, wanneeer en met wie de Duitse arbeider op vakantieging.

Deze idealen zijn op Rügen nooit verwezenlijkt. Hitlersvakantieparadijs had in het zomerseizoen van 1940 in gebruik zullen wordengenomen, maar de oorlog doorkruiste dit streven. De bouw werd onmiddellijkstilgelegd, en zou pas na 1945 op zeer bescheiden schaal worden hervat.Tijdens de oorlog deed Prora dienst als onderkomen van Hamburgers diedakloos waren geworden bij de luchtaanvallen. Na de oorlog nam de NationaleVolksarmee (NVA) van de DDR er haar intrek. Blok 1 deed als ErholungsheimWalter Ulbricht tot de jaren zeventig dienst als sanatorium.

Uwe Schwartz, de curator van het Prora-museum, was in de jaren tachtigals NVA-officier in Prora gelegerd. In die tijd is hij het gebouw, ondanksde Spartaanse leefomstandigheden, innig gaan waarderen. Even zag het ernaaruit dat 'de schuldige kolos' zou worden gesloopt. De Russen, die op eenzeker moment erg bedreven waren in de sloop van bouwkundige restanten uithet pre-communistische verleden, hebben hier al een aanvang mee gemaakt.Maar omdat zij geen plaats konden vinden voor het overvloedige puin, zijnze er na korte tijd mee gestopt.

Sindsdien vormt Prora een fascinerend ensemble van ruïnes, enonvoltooide, opgelapte en weer in verval geraakte gebouwen. Het derde blok,dat nog in enigszins toonbare staat verkeert, heeft een multifunctionelebestemming gekregen. Er zijn grafische collecties, ateliers, een disco,horecagelegenheden en een paar particuliere musea in ondergebracht,waaronder een museum voor de bokssport, een museum 'van het dierenrijk',een DDR-museum, een museum van de Nationale Volksarmee, en tweeconcurrerende documentatiecentra. Schwartz ziet de nieuwe bestemming alseen vorm van historische rechtvaardigheid. 'Hitler zou zich in zijn grafomdraaien als hij zou zien wat er nu in zijn huis gebeurt.'

De eigenaar van het complex, het Duitse ministerie van Financiën, kanzich vooralsnog niet voorstellen dat deze ideële benadering een rendabeleexploitatie mogelijk maakt. Wat hem betreft, krijgt het een commerciëlefunctie die verenigbaar is met zijn architectonische kwaliteiten. Blok 3zal, als het parlement goedkeuring verleent, voor 350 duizend euro wordenverkocht aan een projectontwikkelaar. Die wil er (na een renovatie die op40 miljoen euro wordt begroot) een jeugdherberg, een hotel, woningen enenkele musea in onderbrengen.

'Ik zou liever zien dat de hele zaak met de grond gelijk wordt gemaakt',zegt een man die Prora op zijn tachtigste verjaardag bezoekt. Hij was hiervoor het laatst op 2 mei 1936, toen hij als Hitlerjunge deeerstesteenlegging bijwoonde. En hij is blij nu in een andere tijd televen. 'Dit ding is gebouwd door een regime dat er godzijdank niet meer isvoor mensen die er niet meer zijn. Hopelijk krijgt het nooit meer eenfunctie die recht doet aan zijn idiote maatvoering.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden