Schuimbekkend van de ghb - in Rucphen

Het begon nu eens niet in de grote steden, maar in dorpen in de zuidelijk grensstreek: verslaving aan ghb. Rucphen kende drie sterfgevallen binnen een half jaar. Ook de nu afgekickte Michael was suïcidaal.

Hij werd angstig, trilde onophoudelijk, ging zweten 'als een otter' en kreeg last van diarree. Michael kon niet meer stilzitten en begon 's nachts te gillen. Zijn ouders dachten dat het de puberteit was. Totdat zijn vader hem bewusteloos op de keukenvloer vond, liggend in zijn braaksel. De huisarts stuurde een ambulance, het ziekenhuis ontdekte dat Michael verslaafd was aan de party-drug ghb.


Daarna moest alles stiekem. Hij verstopte de flesjes in zijn onderbroek, in de gordijnen, in de auto, tussen de planten in de tuin. Hij ging pure gbl drinken, een bestanddeel van ghb dat in gootsteenontstopper, graffiti- en velgenreiniger zit. 'Ik dacht: dat is goedkoper en het wordt gewoon per post bezorgd.'


Michaels gezondheid holde achteruit. De ggz wist zich geen raad met hem, een afkickkliniek zei tegen zijn ouders dat ze hem 'tot de bodem' moesten laten gaan. Niks doen, 'laat hem er zelf maar achter komen dat hij hulp nodig heeft'. Twee dagen zwierf de jongen op straat. Hij had elk halfuur een dopje ghb nodig, waar anderen de drug alleen tijdens het stappen in het weekend slikken. Die twee dagen sliep Michael niet, hij was een zombie, een levende dode. 'Ik hield het niet meer vol. Ik verstopte me achter een container bij het kerkhof in het Processiepark, dronk ruim een kwart liter ghb en stuurde sms'jes naar mijn ouders met de plek waar ik begraven wilde worden, onder de coniferen langs het looppad. Het halve dorp kwam me zoeken, een oom heeft me gevonden. Ik werd wakker op de intensive care in het ziekenhuis en dacht: shit, mislukt.'


Michael Talboom (26) was tien jaar geleden een van de eerst ghb-verslaafden in Rucphen, een gemeente met 22 duizend inwoners vlak bij de grens met België. Inmiddels beschikt wethouder John van Hal (welzijn, jeugd, gezondheidszorg) over een lijst met zeventig 'zware' ghb-gebruikers, van wie de jongste 12 jaar is. Michael meent echter dat het aantal verslaafden in zijn gemeente de honderd ruimschoots overschrijdt. In Rucphen en St. Willebrord zitten volgens hem minstens dertig dealers, van wie hij er vijf uit zijn dorp persoonlijk kent. Bij twee van hen kocht hij zijn ghb.


Olievlek

Rucphen was de eerste plaats waar de partydrug een groot probleem werd - grondstoffen voor ghb ('gamma-hydroxyboterzuur') zijn in België makkelijk verkrijgbaar en doorgaans van betere kwaliteit. Inmiddels breidt de verslaving zich als een olievlek over Nederland uit. Het aantal hulpzoekende verslaafden is sinds 2007 ver twintigdvoudigd van 60 naar 1.200 in het afgelopen jaar. Samenwerkende verslavingsinstellingen schatten het aantal veelgebruikers op 144 duizend. Wekelijks worden ten minste 23 slikkers op een spoedeisende hulp binnengebracht. Rucphen kampte binnen een halfjaar met drie sterfgevallen als gevolg van ghb.


'In 2010 werd het een sociaal probleem, toen zag je hier ineens groepjes hangjongeren die zich vreemd gedroegen op straat', zegt wijkagent Fred van Opstal als hij in zijn politieauto door het dorpje rijdt. 'We kregen klachten over overlast. Op hangplekken in het dorp en op het industrieterrein trof ik jongeren aan die geen controle hadden over zichzelf en letterlijk overal tegenaan liepen. Een van hen liep eens spiernaakt, schuimbekkend en met weggedraaide ogen over straat. Ik weet hoe dealers het spul bij gebruikers door de brievenbus proppen om ze verslaafd te maken. En ik heb eens een meisje uit een caravan op de camping gehaald dat onder invloed van ghb door drie daders seksueel was misbruikt.'


Ghb wordt ook wel rapedrug genoemd, omdat het ontremmend en seksueel stimulerend werkt. Gebruikers zien het zoute drankje ook als goedkoop alternatief voor alcohol en xtc. Maar het is snel verslavend en kan leiden tot paniekaanvallen, geheugenproblemen, brandwonden in de slokdarm, hartritmestoornissen, incontinentie en bewusteloosheid. Dat laatste, zegt de wijkagent, nemen veel jongeren voor lief. 'Ze vinden out gaan normaal, denken dat het erbij hoort. Sommigen vinden het zelfs stoer.'


Speciale cellen

Het aantal incidenten waarbij ghb een rol speelt, liep in de grensstreek zo hard op dat de politie in Breda er afgelopen jaar speciale cellen voor inrichtte. 'Ghb-gebruikers moesten we altijd laten gaan omdat het onverantwoord was ze vast te houden', zegt Wouter, een van de arrestantenbewaarders in het cellencomplex Mijkenbroek. 'Hun gedrag is onvoorspelbaar en ze vertonen soms ernstige afkickverschijnselen. Nu kunnen we ze met cameratoezicht goed in de gaten houden en is medische hulp altijd in de buurt.'


Boven de bedden in de cellen 35, 36, 38 en 40 hangen twee camera's aan het plafond. De linker staat in verbinding met een controlekamer in het cellencomplex, de rechter stuurt beelden door naar verslavingskliniek Novadic-Kentron in Breda. Een arts komt de verslaafden controleren, een verpleegkundige dient elke twee à drie uur medicatie toe, ook 's nachts, en blijft in het cellencomplex aanwezig totdat de arrestant stabiel is. Ook de gevangenissen in Scheveningen en Zwolle zijn inmiddels van speciale ghb-cellen voorzien.


Precies een jaar geleden werd ghb op lijst 1 van verboden opiaten gezet, waardoor de handel en productie van deze harddrug strafbaar is geworden. Eerder deze maand bevestigde minister Opstelten (Veiligheid en Justitie) in antwoord op Kamervragen dat de partydrug 'de nieuwe heroïne' is. De afkickverschijnselen zijn extreem, nog veel heftiger dan bij heroïne, zegt Daan van der Gouwe van het Drugs Informatie en Monitoring Systeem. 'Pas heel recent is ontdekt dat het toezicht op ghb-verslaafden volstrekt ontoereikend is.' Bij vier op de vijf verslaafden duurt het langer dan een jaar om ervan af te komen.


Na de zelfmoordpoging van Michael had zijn vader geen vertrouwen meer in de verslavingszorg. Hij zei: 'Oké jongen, nu gaan we het op jouw manier doen.' Onder toezicht van zijn ouders lukte het Michael van de ghb af te kicken door zich anderhalf jaar lang bij zijn ouders op te sluiten, waarvan hij maandenlang in hun tuinhuisje veel cannabis rookte die zijn vader voor hem betaalde. Vervolgens bouwde hij na de ghb ook de cannabis af. Hij is nu twee jaar 'clean'.


Vergeefs beroep

Ook een vriend van Michael, Antoine Roks, deed tevergeefs vele malen een beroep op de verslavingszorg. Antoine is een van de drie ghb-doden waarmee Rucphen binnen een halfjaar werd geconfronteerd; de 26-jarige jongen is op Oudjaarsdag gecremeerd. 'Onze zoon is tig keer opgenomen in verslavingsklinieken van Novadic-Kentron in Vught en Roosendaal', zegt Antoines vader Paul thuis in zijn woonkamer. 'Maar ze lieten hem telkens weer gaan zonder ons daarover te informeren, zelfs toen hij een rechterlijke machtiging voor insluiting had. Met ghb-verslaafden kunnen ze daar helemaal niet overweg.'


Antoine was volgens zijn vader een meester in het misleiden van zijn behandelaars, die daar voortdurend intrapten hoewel Antoines ouders daar keer op keer voor waarschuwden. Via z'n smartphone bestelde de jongen gewoon ghb vanuit de afkickkliniek, en met een smoes is hij er steeds uit vertrokken, ondanks smeekbedes van zijn vader om hem binnen te houden. 'Ze zeiden: uw zoon is volwassen, hij mag zelf beslissen of hij de behandeling ambulant voortzet.'


Afgelopen winter is Paul Roks 'zeker dertien keer' door de politie gebeld: uw zoon is in het Catharina ziekenhuis in Eindhoven opgenomen. Ook daar vertrok Antoine, nadat hij was opgelapt, steeds met een smoes, of stiekem, midden in de nacht. In september kregen Antoines ouders een alarmerend bericht: uw zoon is van een brug afgesprongen. Paul Roks en zijn vrouw wisten niet beter dan dat Antoine in een afkickkliniek van Novadic-Kentron zat. Toen ze zich naar het Elisabethziekenhuis in Tilburg spoedden, zei hun zoon op de intensive care: 'Het viaduct was niet hoog genoeg.'


Eind december kwam het fatale telefoontje van de politie: 'Wij moeten u helaas vertellen dat we Antoine hebben gevonden. Uw zoon is overleden.' Hij was toen al 36 uur dood, zegt Antoines vader, die 'totaal geen vertrouwen' meerheeft in de plaatselijke verslavingszorg. 'Ik heb de medisch directeur van Novadic-Kentron gebeld en zei: nou, u heeft het voor mekaar hoor. Mijn zoon is dood. Hij antwoordde: kunt u later terugbellen? Ik ben even bezig.'


Verslavingsarts Rama Kamal van Novadic-Kentron zegt de boze reactie van Paul Roks te begrijpen. Ghb-verslaafden zijn volgens haar veel lastiger te behandelen omdat ghb op bijna alle receptoren in de hersenen werkt. Daardoor zijn de ontwenningsverschijnselen heftiger en gevaarlijker dan bij bijvoorbeeld heroïne-, methadon- of alcoholverslaafden. De terugval is groot, stelt de verslavingsarts. 'Als een verslaafde de kliniek verlaat, worden ouders of partners altijd door ons geïnformeerd, mits de cliënt daar toestemming voor geeft. Ze zijn wel verslaafd, maar niet wilsonbekwaam.' Weglopen van de gesloten afdeling komt inderdaad voor, bevestigt de arts, 'we zijn geen gevangenis. In dat geval bellen we altijd de politie.'


Nieuwe aanpak

Wethouder John van Hal kent de problemen met afkicken van ghb. Hij was mede-initiator van een nieuwe aanpak waarbij ook de ouders en de omgeving van de verslaafde worden betrokken. Ook is hij met Kamerleden in gesprek over gedwongen afkicken - 'dat vereist een wetswijziging' - en pleit hij voor het aanleggen van een 'crisiskaart' waarop de verslaafde, de afspraken met de cliënt, eventuele delicten en de aantallen keren dat hij of zij door de politie is opgepakt worden geregistreerd. Nu is die informatie nog vertrouwelijk en mag die niet worden gedeeld. Maar dat is ineffectief, stelt de wethouder. 'Samenwerking, vooral met de ouders, is hard nodig. Het is zeer zeldzaam dat iemand op eigen kracht van een ghb-verslaving af komt.'


In de gemeente Rucphen loopt nu een pilotproject met zo'n ketenaanpak, aldus Van Hal, waarin de gemeente, de politie, de verslavingszorg en betrokken ouders samenwerken. 'Dealers staan soms al bij scholen klaar en alleen al onderweg naar de apotheek voor medicatie zijn er talloze plekken waar je aan ghb kunt komen. Dan moet je stevig in je schoenen staan.'


Marian Talboom, Michaels moeder, is blij dat de ernst van ghb wordt onderkend. Kort na de ontdekking van Michaels verslaving richtte zij 'Moedige Moeders' op, een steunpunt waar ouders terecht kunnen voor informatie, zoals Volendam dat heeft voor ouders van cokeverslaafden. In 2007 schreef ze zich in als stichting bij de Kamer van Koophandel en richtte een website in (www.moedigemoeders-gemeenterucphen.nl). Ze heeft wekelijks contact met vaders en moeders in Rucphen van ongeveer veertig verslaafden.


'In het begin werd ik alleen gebeld als een gezin helemaal op z'n kop stond, maar nu bellen ouders al als hun kind voor de eerste keer is opgenomen of contact met de politie heeft gehad'. Marian vraagt aan de betreffende ouders of ze het goedvinden dat ze thuis bij hen langskomt voor een gesprek met de ghb-gebruiker erbij, die ze probeert te laten inzien dat hij of zij hulp nodig heeft. Dat is in alle gevallen gelukt, zegt ze, 'wat niet betekent dat ze ook allemaal zijn afgekickt'.


Telefoon afpakken

Ook Marian pleit voor gedwongen afkicken en vindt, net als Paul Roks, dat de telefoon van een verslaafde moet worden afgenomen, 'omdat Antoine niet de enige is die vanuit de kliniek aan ghb kon komen'. Voorts pleit ze voor een structureel dagbestedingsprogramma - haar zoon Michael lag er de hele dag op bed wezenloos video's te kijken. Maar het belangrijkst is volgens Talboom psychische opvang na het detoxen: 'Ex-verslaafden raken allemaal in een depressie, ze zijn angstig en doelloos, hebben geen vrienden meer en weten niet wat ze met hun leven aan moeten.'


Omdat alle verslavingsklinieken tot voor kort hun eigen detox-methode hanteerden, heeft verslavingsdeskundige Cor de Jong op een congres in maart standaard afkickprotocollen geïntroduceerd. Voortaan geldt voor elke kliniek een standaardopname van twee weken. 'Na die periode is iemand vrij van ghb, maar is een intensieve nabehandeling nodig', zegt verslavingsarts Kamal van Novadic-Kentron. Daarbij zijn psychosociale hulp en medicatie een vereiste. Aan een standaardprotocol voor die nabehandeling wordt gewerkt, schrijft Opstelten in zijn brief aan de Kamer. De resultaten worden pas medio volgend jaar verwacht.


Intussen stijgt ghb-verslaving explosief. Het kan iedereen overkomen, waarschuwt Paul Roks. 'Antoine heeft een tweelingbroer. Onze jongens zijn op precies dezelfde manier opgevoed en naar dezelfde school gegaan. De ene woont zelfstandig, heeft een leuke vriendin en een goeie baan. De andere zullen we de rest van ons leven moeten missen.'


Geurloos en erg zout

Ghb is de straatnaam voor gamma-hydroxyboterzuur, een verdovend middel dat in de jaren zestig als narcosemiddel werd gebruikt. Het wordt doorgaans als vloeistof verkocht voor ongeveer 3 euro. Het is geurloos en smaakt erg zout en wordt om die reden meestal gemengd met frisdrank, Red Bull, Flügel of Breezer.


Eind vorige eeuw verscheen ghb in smartshops als liquid xtc - een partydrug. Het verdween weer na een aantal incidenten waarbij gebruikers bewusteloos raakten. In 2006 dook het middel weer op als date-rapedrug; het werd stiekem aan drankjes toegevoegd om de gebruiker ontvankelijk te maken voor seks.


Sinds het verbod op ghb zijn doe-het-zelfkits op de markt met ingrediënten en instructies. Sinds 2002 valt ghb onder de Opiumwet, aanvankelijk op lijst 2 (softdrugs), maar sinds vorig jaar staat het op lijst 1 van harddrugs, vanwege de snel verslavende werking en ernstige afkickverschijnselen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden