Schuilspel

In vaderland Wit-Rusland spelen ze nood-gedwongen alleen tussen de schuifdeuren. Hier speelt het Belarus Free Theatre vrijuit. De leiders schetsen hoe ze tegen wil en dank mensenrechtenactivisten werden.

Nicolai Khalezin kijkt op zijn mobiele telefoon en roept op hoge toon: 'Ze hebben waarnemers gearresteerd. Het is toch weer niet te geloven!' De gezichten van de acteurs aan de lunchtafel verstrakken, en even is het stil. Fronsend bladert Khalezin (48) door de internetpagina's, speurend naar nieuws over de parlementsverkiezingen in Wit-Rusland.


'Het is een onwezenlijk gevoel', zegt zijn vrouw Natalia Kaliada (38) even later. Het stel, dat in 2005 het Belarus Free Theatre (BFT) oprichtte, mag het eigen land niet meer in. Niettemin leiden ze nog steeds hun inmiddels dissidente theatergroep, vanuit hun ballingschap in Londen. Nu zijn ze in Amsterdam, om te repeteren voor hun voorstelling Trash Cuisine, die hier zijn wereldpremière krijgt. Maar de toestand in Belarus, Wit-Rusland dus, laat hen niet los.


De avond ervoor hebben ze geskypet met hun acteurs. Die speelden in de hoofdstad Minsk een voorstelling - stiekem, bij vrienden thuis - en lopen daarmee een groot risico op repercussies van de autoriteiten. Kaartjes worden niet verkocht, aan het eind wordt gevraagd om een bijdrage. Het zit altijd vol. Tegen het publiek zeiden ze: 'Bedankt dat jullie je stem geven aan het BFT, en niet aan oneerlijke verkiezingen!' Er werd geklapt in Minsk, de sfeer was goed. Maar de angst is er ook altijd.


Europa's laatste dictatuur, zo wordt Wit-Rusland wel genoemd, met leider Aleksandr Loekasjenko stevig in het zadel. Europe's Last Dictator heet ook een inmiddels befaamde documentaire, waarin onder meer te zien is wat Loekasjenko's regime doet met oppositieleiders als Andrej Sannikov en dichter Vladimir Nekljajev. Ze raakten zwaargewond toen ze hun stem lieten horen tijdens de presidentsverkiezingen in 2010. 'We noemen dat Loekasjisme, een samentrekking van zijn naam en fascisme, wat slaat op zijn manier van regeren', zegt Kaliada neutraal. Loekasjenko steekt zijn bewondering voor Hitler niet onder stoelen of banken.


Irina Bogdanova, zus van oppositieleider Sannikov, komt dezer dagen ook naar Amsterdam, voor Imagining Europe in De Balie. Aan de orde komt onder meer het feit dat Nederland nog steeds een belangrijke handelspartner van Wit-Rusland is. Ook Khalezin en Kaliada zullen er zijn. Want net als Bogdanova zijn ze tegen wil en dank inmiddels mensenrechtenactivisten geworden.


Machetes

Oók mensenrechtenactivisten. Naast theatermakers. Soms loopt het door elkaar. Dolblij waren ze met de uitnodiging van de European Cultural Foundation om in Amsterdam hun voorstelling te komen maken, want het voortbestaan van hun ondergrondse gezelschap leunt sterk op andermans goedertierenheid. Maar hoe moeilijk het ook is om vanuit Londen en theatergezelschap te leiden, stoppen met BFT is ondenkbaar voor de twee. De acteurs kunnen nog steeds het land in en uit, en zo wordt een productie vaak met een deel van de troupe in het buitenland gemaakt en vervolgens in Minsk en omstreken getoond. 'Vijfentwintig mensen maken theater voor tien miljoen', zegt Kaliada trots.


In MuzyQ in Amsterdam-Oost wordt hard gewerkt aan Trash Cuisine. Vijf Russischtalige acteurs zij aan zij met Engelssprekende spelers; Olga, de tolk van regisseur Khalezin, maakt overuren. Stephanie Pan en Esther Mugambi komen van de Amsterdamse master-theateropleiding DasArts. Als bewonderaars van BFT wilden ze meedoen. Hetzelfde geldt voor de Brit Philippe Spall en de Australische choreografe Bridget Fiske.


In het midden van het repetitielokaal staan acteurs met machetes, terwijl een stem spreekt over Hutu's en Tutsi's - Rwanda is het onderwerp in deze scène. In haar geheel is de voorstelling gewijd aan de doodstraf, een gegeven dat de makers na aan het hart ligt. In hun land bestaat de doodstraf door executie (met een schot in het achterhoofd) nog altijd. Ze wilden er al ver vóór 2011 iets mee doen, het 'mijlpaaljaar' waarin twee jonge mannen ter dood werden veroordeeld voor een bomaanslag die ze zouden hebben gepleegd in de metro van Minsk. Geen mens die dat geloofde, en het regime verloor het allerlaatste restje geloofwaardigheid onder de bevolking. Toen wisten Kaliada en Khalezin zeker dat ze het project zouden doorzetten. Ook om erger te voorkomen.


In samenwerking met Amnesty International maakten ze (zij schrijft en komt vaak met het concept van de voorstelling, hij regisseert) een reis langs plekken op de wereld waar de doodstraf wordt voltrokken en spraken zij mensen die zouden gaan sterven. Maar de voorstelling gaat ook over voedsel en Shakespeare is een belangrijke bron van inspiratie, zegt Kaliada met een lachje over die wat ongebruikelijke combinatie.


'Het wordt heel fysiek theater', aldus Khalezin. 'De tekst is tot een minimum teruggebracht. Er is bijvoorbeeld het verhaal van de getuige van een Argentijnse massamoord. Dat brengen we als een tango.' Kaliada: 'Shakespeare is onze partner in dit geheel. Als enige in zijn tijd schreef hij over alle mogelijke manieren van moord. Met zijn thema's stond hij midden in de samenleving. We gebruiken zijn tekst deels, maar ook weer niet héél veel. Juist het feit dat je niet helemaal teruggrijpt op de klassieken, maar je eigen tijd en maatschappij als onderwerp van je stukken neemt, dáárin is hij onze held.'


Steunbetuigingen

Mark Ravenhill, Sarah Kane - hun eerste voorstellingen waren moderne stukken van Engelse auteurs. Rauw werk dat in het Wit-Rusland van 2005 al moeilijk lag. Hoe strijdbaar ook, af en toe moeten ze wel even zuchten, de tengere, behoedzame Kaliada en de joviale Khalezin, een kloeke verschijning met grijze paardenstaart. Begin jaren negentig, de 'gouden jaren' van Wit-Rusland waarin aansluiting bij de Europese Unie mogelijk leek en de toekomst er zonnig uitzag, was hij een vooraanstaand journalist die bovendien een galerie voor moderne kunst runde en werkte als decorontwerper bij het eerste alternatieve theatergezelschap van het land. Zij zette haar eerste schreden op het pad van de diplomatie, toen de hoge functie van haar vader bij de Academie van Kunsten een acteurscarrière - om verdenking van nepotisme te voorkomen - moeilijk maakte. Ze grinnikt. Maak je niet druk, had haar broer gezegd: een diplomaat is een acteur die Engels spreekt. Enfin, aan alle plannen kwam, eerder of later, een eind na de komst van Loekasjenko in 1994.


Het stel richtte BFT op. 'Het theater-dna bleef kriebelen', zegt Kaliada. De reputatie van het gezelschap groeide, ook internationaal. Ze kregen openlijke steun van acteurs als Jude Law en Kevin Spacey. Eerder al van Mick Jagger. Tom Stoppard, Václav Havel. Drie van deze steunbetuigingen zetten ze op YouTube, alle eindigend met een stuntelend maar welgemeend 'Zjyvje Belarus' (Leve Wit-Rusland), inmiddels een dissidentenkreet. Kort daarop werd het echtpaar gearresteerd.


Iedereen die op welke manier ook verbonden was met BFT is inmiddels zijn baan kwijt, zeggen ze, inclusief Kaliada's vader. Geregeld komt de KGB of de geheime politie appartementen van vrienden of familie binnenvallen. Ze worden bedreigd en geslagen, Kaliada's vader ontsnapte ternauwernood aan de dood, Khalezins vader stierf kortgeleden, na weer een inval, aan een hartaanval.


Zij zijn bepaald niet de enige slachtoffers. Het wordt steeds erger. Khalezin noemt het de stille terreur. Mensen verdwijnen 's nachts uit hun woning, worden gemarteld, vermoord. Zij die hun stem verheffen komen in psychiatrische inrichtingen terecht. Kaliada: 'It's Stalin-time all over again.' Gedreven zoeken ze wegen om de buitenwereld te laten weten dat dit op een uur of twee vliegen van Amsterdam gebeurt.


Maar in hun werk draait het eerst om de artistieke kwaliteit. De stukken zijn geen pamfletten. Ze stonden in 2008 al in theaterfestival de Internationale Keuze van Rotterdam met het geestige en ontwapenende Generation Jeans, over indigokleurige broeken met precies de juiste stiksels en het bijbehorende vrijheidsgevoel.


Vol vuur praten ze over het recentere Discover Love, een voorstelling over liefde. Naar een waargebeurd verhaal van twee mensen die elkaar op jonge leeftijd onder bijzondere omstandigheden leerden kennen, en zich opmaken om hun 25-jarig huwelijksfeest te vieren - totdat hij wordt ontvoerd en vermoord. 'Dat laatste', aldus Khalezin, 'geeft het natuurlijk weer een maatschappelijke achtergrond. Maar in de eerste plaats gaat het over herinneringen.'


Kaliada: 'Tom Stoppard zegt: mensen zijn bereid naar me te luisteren vanwege mijn verdiensten als kunstenaar. Zo werkt het, en wij proberen dat ook voor elkaar te krijgen.'


Toen ze in 2010 te horen kregen dat ze het land niet meer uit mochten en ze een Amerikaanse tournee moesten afzeggen, net nadat Kaliada voor de vierde keer was gearresteerd en alleen maar door een bureaucratische fout was vrijgekomen, ontvluchtten ze Minsk via Moskou. Met hun dochters en collega Vladimir Scherban. In Londen trekken ze van logeeradres naar logeeradres. 'Er was een periode dat ik niemand meer kon bellen', zegt Khalezin. 'Iedereen die ik kende, zat gevangen.' 'Het is een kat-en-muisspel', aldus Kaliada. 'Ze pakken ons via vrienden en kennissen, de wereld geeft een schreeuw en ze laten ons voor een paar maanden met rust. En dan begint het opnieuw.' Nadat bekend was geworden dat ze een voorstelling over de doodstraf gingen maken, kreeg Kaliada's moeder een telefoontje. 'En u denkt dat uw kleinkinderen veilig zijn?' vroeg een stem. 'Waarna die het adres noemde van de Londense scholen van onze nu 13- en 18-jarige dochters.'


'Wij zijn staatsvijanden', zegt ze. 'Door mijn werk blijf ik met mijn land verbonden - en omgekeerd. Wanneer een hedendaags kunstenaar stopt het over politiek te hebben, is hij geen hedendaags kunstenaar meer. Dat zegt Nicolai, en ik ben het met hem eens. Politiek mag officieel geen deel meer uitmaken van het leven van de Wit-Russen, maar feitelijk schuilt het in werkelijk elk detail daarvan.'


Samen verbazen ze zich keer op keer over de verhalen die ze te horen kregen tijdens hun doodstrafinterviews. Dat het hoofd van het Wit-Russisch executieteam ook gevangenisdirecteur bleek, iets wat de gevangenen niet wisten. Dat dertien gevangenbewaarders in datzelfde executieteam zaten. Dat dat op sommige drukke executiedagen logistiek heel slecht uitkomt. Dat er een executeur is die moet braken bij de geur van leer en kruit.


En dat ze aan het eind van de voorstelling toch even zullen stilstaan bij die twee jongens die dit voorjaar werden geëxecuteerd.


Trash Cuisine, op 5 oktober in de Stadsschouwburg Amsterdam, 7 oktober in de Rotterdamse Schouwburg; ssba.nl, rotterdamseschouwburg.nl

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden