Schroot hoop

Van Cannes tot het IFFR in Rotterdam, iedereen is lovend over Clio Barnards sociaal-realistische drama The Selfish Giant, waarin twee straatschoffies rijk willen worden met oud ijzer.

Voor een regisseur met een prille speelfilmcarrière krijgt de Britse Clio Barnard zo'n beetje het warmst denkbare onthaal. In haar thuisland wordt The Selfish Giant, pas haar tweede film, onomwonden vergeleken het werk van Ken Loach (Kes, Raining Stones) en Andrea Arnold (Red Road, Fish Tank), films uit de Engelse sociaal-realistische traditie, over de zelfkant van de samenleving en de armoede van het arbeidersbestaan, maar ook over het vinden van geluk in de kleinst mogelijke dingen.


Zelf omschrijft ze haar film als een 'realistische fabel', over twee jonge schoffies in het arme Bradford, Arbor en Swifty, die zich onmogelijk maken op school en vervolgens met paard en wagen een handel beginnen in koper en oud ijzer. Het verhaal is uiterst losjes gebaseerd op de gelijknamige vertelling van Oscar Wilde, al gebeurde dat zó losjes (zijn verhaal gaat over een reus die zich hopeloos ergert aan de spelende kinderen in zijn tuin, waarna hij een grote muur bouwt om ze buiten te houden) dat eigenlijk alleen een vergelijkbare moraal over hebzucht overeind blijft staan.


Een plek binnen zo'n canon doet haar film in ieder geval meer dan goed, ondervindt Barnard (1965) sinds ze The Selfish Giant achterna reist. Van Cannes en het thuisfront tot deze week in Rotterdam, overal lopen publiek en critici ermee weg.


Haar verhaal over de twee straatjongens in Bradford ontstond terwijl ze daar interviews afnam voor haar debuutfilm The Arbor (een kruising tussen documentaire en fictie, over de uit Bradford afkomstige toneelschrijfster Andrea Dunbar), vertelde ze vorig jaar oktober tijdens het filmfestival van Gent.


Terwijl ze vrienden en familieleden van Dunbar sprak, zonder camera, raakte ze geïntrigeerd door Matty, een jongetje van 14 dat rondhing terwijl Barnard haar werk deed. Hij gedroeg zich brutaal, soms agressief, maar was tegelijk ook frivool en bijzonder empathisch. Vanaf zijn 11de trok hij er met zijn beste vriend Michael op uit om met paard en wagen oud ijzer op te halen. Op deze Matty baseerde ze de jongen die ze in haar nieuwste film Arbor noemt.


Haar twee hoofdpersonages liet ze spelen door Connor Chapman (13) en Shaun Thomas (15), jongens zonder acteerervaring, maar dat bleek in dit geval een voordeel. Ze komen uit de buurt en kennen de omgeving waarin The Selfish Giant zich afspeelt. Barnard schotelde ze slechts een handjevol sociaal-realistische films voor (Fietsendieven, Kes, maar ook het Iraanse drama De Appel, allen met kinderen in belangrijke rollen) om ze verder in de goede richting te duwen.


Het succes van The Selfish Giant is onder meer te danken aan Barnards opmerkelijk zachtmoedige toon, waarmee ze zich van haar filmcollega's onderscheidt. Bewust brengt ze de opgewekte energie in beeld waarmee Arbor en Swifty zich proberen te ontworstelen aan de depressieve toestand om hen heen.


Erg voor de hand lag die keuze niet, zegt ze. 'Tijdens de opnamen waren Matty en zijn moeder nauw bij de film betrokken. Op een gegeven moment verschenen ze op de set, helemaal van slag. Bleek dat een vent met pistool die nacht hun huis overhoop had gehaald. Toen dacht ik: waar ben ik eigenlijk mee bezig? Ik maak een film over een fictieve jongen, terwijl hij in het echte leven met dít soort zaken te maken krijgt. Maak ik het wel hard en rauw genoeg?'


Maar een scène met een pistool vond Barnard cliché. Het zou ook een te groot contrast vormen met het verhaal dat ze wilde vertellen. Bovendien zag ze tussen de ellende door júist veel redenen tot optimisme. 'Ik ontmoette tal van families die ondanks de crisis eigenlijk heel goed functioneren. Jongens als Matty hebben weinig maatschappelijke kansen en een drastisch gebrek aan rolmodellen, maar ze genieten veel vrijheid. De band tussen moeders en zonen is vaak goed en ze wonen in een gebied met een sterke gemeenschapszin, mensen komen makkelijk bij elkaar over de vloer.'


Even speelde ze met het idee om een documentaire over de echte Matty en zijn vriendjes te maken. 'Maar iets hield mij tegen en daar ben ik blij om. Het gebied tussen werkelijkheid en fictie interesseert mij enorm, maar fictie geeft meer vrijheid. Uiteraard bouw je grenzen binnen het verhaal, maar het geeft een prettig gevoel dat ik mijn hoofdpersonages in theorie naar de maan kan laten vliegen.'


Het gebruik van paard en wagen om koper en oud ijzer te verzamelen is in ieder geval geen verzinsel. In Bradford gebeurt dat gewoon. Niet uit ideologie of als ludieke voortzetting van een traditie, maar omdat een auto of busje simpelweg te duur is. Daardoor lijkt het op straat alsof de tijd heeft stilgestaan.


Voor evenveel karakter zorgen haar imponerende beelden aan de randen van de stad, waar ze de sprokkeltocht van de jongens filmt tegen een decor van koeltorens van een gesloten energiecentrale. Barnard: 'Een groep dichters in de jaren dertig, de Pylon Poets, maakten gedichten over die torens. Het zijn prachtige bouwwerken, symbolen van de industriële revolutie, toen dat begrip tenminste nog stond voor vooruitgang en optimisme.'


Daar raakt het gesprek aan Barnards ideeën over de oorsprong van de crisis waarin haar personages opgroeiden. 'Wat mij opviel was dat de torens in het bezit waren van één bedrijf, het land eromheen behoorde aan iemand anders toe en de kabels onder de grond waren weer van een ander. Alles werd opgedeeld zodat een paar individuen veel winst konden maken. De energiecentrale werd niet gezien als een energiebron voor iedereen. Over het uiteindelijke doel van zo'n plek is niet nagedacht.'


Barnard is geen schooljuf, bezweert ze, maar de beelden uit The Selfish Giant tonen wel haar frustratie. 'Door het winstbejag van een paar individuen is een heel stadje in een crisis beland.'


The Selfish Giant gaat vandaag landelijk in première. De resterende voorstellingen tijdens


het IFFR, aanstaande vrijdag en zaterdag, zijn uitverkocht.





Barnard & Bradford


Clio Barnard werd geboren in Bradford. Voor ze debuteerde met The Arbor (2010), een kruising tussen fictie en documentaire over de Britse toneelschrijfster Andrea Dunbar, maakte ze conceptuele kunst en installaties met korte films. Daarmee stond ze onder meer in het MoMA in New York en het Tate Modern in Londen. Over de traditionele race met paard en wagen in The Selfish Giant maakte ze in 2004 al een korte film, Road Race. (Foto EPA)

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden