Schröders terugkeer als advocaat van de Russen

Na een jaar in quarantaine te hebben verkeerd, beklimt Gerhard Schröder, tegenwoordig voor een bedrag met veel nullen op de loonlijst van Gazprom in Europa, opnieuw het podium van de Duitse politiek door zich uit te spreken tegen het Amerikaanse plan voor een raketschild tegen Iraanse kernwapens....

De boodschap van Schröder stemt overeen met het sterke anti-Amerikaanse sentiment in Duitsland en met de fervente oppositie van zijn werkgever Vladimir Poetin tegen de plaatsing van radar- en onderscheppingsinstallaties in Polen en Tsjechië, en luidt: de VS ‘voeren een belachelijk beleid van omsingeling tegen de Russen en dat is allesbehalve in het belang van Europa’. Noem het de terugkeer van de ’vredeskanselier’, of de langzame terugkeer voor het oog van de natie op zijn oude stokpaardje en met hetzelfde liedje over een Amerika dat niet deugt.

De afgelopen twee weken heeft hij beweerd dat Poetin werd opgeofferd en presenteerde hij zijn eigen Duitse visie op de ‘politiek gevaarlijke’ intenties van de VS tijdens een toespraak in Dresden. Schröder meent dat hij de schande van een grotendeels door hemzelf veroorzaakte verkiezingsnederlaag van oktober 2005 te boven is gekomen en dat het geen probleem is dat een voormalig kanselier werkzaam is voor het gasbedrijf van een zich steeds autoritairder opstellende Russische president die hij een ‘onvervalste democraat’ heeft genoemd.

Waar dit op neerkomt: Schröder beschouwt het zich snel toespitsende debat binnen Duitsland over de vraag of het land in de kwestie van het raketschild moet buigen naar de VS of naar Rusland als het slagveld voor zijn terugkeer. Nadat de Süddeutsche Zeitung, een dagblad dat Schröder gunstig gezind is, hem op een boekpresentatie hoorde spreken, schreef zij dat hij zich probeerde te profileren als een betere leider voor de sociaal-democraten dan de huidige partijleider Kurt Beck.

Angela Merkel, die zich over de kwestie nog niet duidelijk heeft uitgelaten, weet zich nu geconfronteerd met de mogelijkheid dat Schröder haar op dit punt zal uitdagen. Ze zou die mogelijkheid kunnen negeren, Schröder en zijn Russische alliantie met rust laten en zichzelf als de sterke stem van Duitsland laten horen. Intussen loopt wel de complete oppositie in de Bondsdag, samen met de sociaal-democratische coalitiepartner, te hoop tegen het raketschild.

Tot nog toe lijkt Merkel te denken dat ze de kwestie kan ontlopen door het standpunt in te nemen dat dit een kwestie is voor Europa en de NAVO – hoewel de rest van Europa zich nauwelijks druk maakt om het raketschild en er toch minder sprake is van het schrikbeeld van een breuk in Europa dan van een Duits dilemma.

Voor Merkel is dit een allesbehalve eenvoudig probleem. Aan de ene kant moet zij er rekening mee houden dat de Amerikanen hier in de publieke opinie zeer in ongenade zijn gevallen. Als zij de handschoen van Schröder opneemt, gaat zij de confrontatie aan met een meester op dit gebied – een man van wie zijzelf heeft gezegd: ‘Het is volkomen duidelijk dat hij zich (als kanselier en als kandidaat) in dienst heeft gesteld van het latente en manifeste anti-Amerikanisme’ in Duitsland.

Wanneer Merkel Poetin ronduit zou zeggen dat de Russische angst voor een minimaal verdedigingssysteem valse retoriek is, zou zij tegen de huidige Duitse reflex ingaan. De traditionele Duitse conflictvermijdende houding in de betrekkingen met Rusland speelt nu een rol in de politieke opiniepeilingen – en vertaalt zich vaak in een houding van doe maar alsof er niks aan de hand is.

Afgelopen week waarschuwde Gerd Koenen, die dit jaar met zijn boek Der Russland-Komplex een van de winnaars was van de Prijs voor Europees Begrip van de Leipziger Buchmesse, dat Duitsland zich over Rusland niets op de mouw moest laten spelden en stelde hij dat Poetin er, net als Lenin en Stalin, in geslaagd was Duitsland te betrekken bij de ‘hernieuwde ambities van Rusland een wereldmacht te worden’. Eén krant interpreteerde de woorden van Koenen als een uithaal naar Schröder.

Toch is de strijd om de Duitse opinie op dit punt nogal onevenwichtig. Aan de kant van de tegenstanders is er de harde lijn van Beck, Schröder en Frank-Walter Steinmeier, voormalig stafchef van Schröder en nu minister van Buitenlandse Zaken onder Merkel. Maar bijna niemand van nationaal belang zet een tegenaanval in. Steinmeier zei in de Bondsdag: ‘Militaire overmacht alleen kan niet onder dwang vriendschap en vrede opleggen. Daarom zou ik de VS willen vragen nog eens goed in overweging te nemen welke prijs zij zouden moeten betalen wanneer zij landen zouden dwingen in te stemmen met raketbases, vooral gezien het feit dat de Iraanse langeafstandswapens die zij zouden moeten tegenhouden, nog niet eens bestaan.’

Onder dwang? Door een voorstelling van zaken te geven als zouden de Polen en de Tsjechen slechts door intimidatie van de VS instemmen met het raketschild – zonder de recente dreigementen van de Russen tegen Polen en Tsjechië te noemen – geeft Steinmeier alleen maar nog meer voedsel aan de Russische argumenten.

Steinmeier en Schröder hebben wel tegenspraak gekregen, maar op een zoveel lager niveau, dat daarvan weinig doorklinkt in de publieke opinie in Duitsland. Het meest treffende antwoord kwam van Hans Ulrich Klose, sociaal-democraat en vicevoorzitter van de Commissie voor Buitenlandse Zaken van de Bondsdag, tijdens een regionaal radioprogramma. Volgens hem was het idee dat de onderscheppingsinstallaties Rusland zouden kunnen bedreigen ‘militair gezien flauwekul’.

Merkels eigen standpunt over het raketschild, zoals opgetekend in haar eigen partij, is dat het een goed idee is dat Duitsland zich zou beschermen tegen Iran. Maar van een eigen standpunt naar een duidelijke openbare uitspraak is nog wel een grote stap. Volgens christen-democraten blijft Merkel op het standpunt staan dat de transatlantische betrekkingen essentieel zijn en wil ze ‘opnieuw nauwe banden’ smeden tussen de VS en Europa door het scheppen van een organisch gebied van gemeenschappelijke handel.

Maar Merkel is er ook van overtuigd dat de Duitsers geen ruzie in hun regering willen. Dat leidt weer tot het argument dat haar doelen voor de lange termijn het meest gebaat zijn bij weinig aandacht voor een binnenlandse confrontatie over het raketschild. Dus zal een Duitsland onder Merkel blijven volhouden dat Europa en de wereld meer verantwoordelijkheid moeten nemen.

In het licht van Schröders terugkeer op het podium als advocaat van de Russen en tegenstander van de Amerikanen werpt deze situatie de vraag op of Merkels beleid van vaagheid wel in overeenstemming is met de Duitse wens tot internationaal leiderschap.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden