'Schröder opende doos vol sentimenten, gericht tegen VS'

Betekent het kanselierschap van Schröder een trendbreuk in de naoorlogse geschiedenis van Duitsland? 'In het Duitse geloof in Europa is de klad gekomen.'..

Hij bewondert de ernst waarmee Duitsers omgaan met het verleden, maar kan het soms niet laten om er de draak mee te steken. 'Als directeur van het Duitsland Instituut zei ik wel eens: in alle bescheidenheid, wij hebben in 1996 dit instituut opgericht en sindsdien is er nooit meer oorlog geweest tussen onze landen. En als je dat dan zei, durfden die Duitsers niet te lachen.'

Behalve voormalig directeur van het Duitsland Instituut is Maarten Brands emeritus hoogleraar moderne geschiedenis aan de Universiteit van Amsterdam. Maar als waarnemer en analist van de Duitse binnenlandse en buitenlandse politiek is hij geenszins in ruste. Hoe beoordeelt hij het kanselierschap van Gerhard Schröder, wiens rood-groene coalitie in 1998 een nieuwe fase in de naoorlogse Duitse geschiedenis leek in te luiden. Is er inderdaad sprake van een trendbreuk of overheerst de continuïteit?

Brands: 'Een trendbreuk is een zware term, maar wat in elk geval kan worden gezegd dat het zelden in de Duitse geschiedenis is voorgekomen dat een kanselier de buitenlandse politiek zo ondergeschikt heeft gemaakt aan de binnenlandse als Schröder. Daarbij heeft hij een doos vol sentimenten geopend, sentimenten die vooral tegen de Verenigde Staten zijn gericht. Die doos zie ik in de nabije toekomst niet zo gauw worden gesloten.

'Let wel: hierbij is de fundamentele internationale oriëntatie van Duitsland in het geding. Die is op de helling gezet, met een zekere wellust. Dat was niet nodig geweest. Schröder had net als Willy Brandt bij de Vietnam-oorlog kunnen zeggen: we doen niet mee, we zijn goede vrienden, maar niet voor elke zaterdagavond. Hij is veel verder gegaan. Hij heeft een hoofdrol voor zich opgeëist in het blokkeren van de VS. En ik ben er heilig van overtuigd dat de Fransen in hun verzet nooit zo ver waren gegaan als ze van Duitsland niet een duw in de rug hadden gekregen.'

Hoe staat de Duits-Franse samenwerking er eigenlijk voor? Niet zo lang geleden zei u dat Duitsland de as met Frankrijk was ontgroeid. Maar in de Irakcontroverse hebben de twee landen elkaar weer helemaal gevonden. 'Ja, Chirac was de enige bij wie Schröder op dit punt terecht kon. Maar de nieuwe Duits-Franse omhelzing heeft ernstige gevolgen voor Europa en voor het proces van Europese integratie. Kijk, vroeger was het zo dat de Duits-Franse samenwerking ongeveer de hele bandbreedte van belangen en opvattingen binnen de Europese Unie weergaf. Dus als die twee het ergens over eens waren, bestond er een goede kans dat dat kon worden doorgevoerd. Dat is niet langer het geval: als je bij elkaar op schoot gaat zitten, heb je geen bandbreedte meer.' Duitsland heeft altijd een bijzondere verantwoordelijkheid gevoeld voor de Europese integratie. Helmut Kohl was geregeld bereid om Duitse belangen daaraan op te offeren. Is die tijd voorbij? 'Kohl was zelfs bereid om zijn portemonnee te trekken. Ik denk dat die periode achter ons ligt. Het hele Europa-beleid is veel opportunistischer geworden. En brokkeliger. Het bijsturen en repareren heeft de overhand gekregen. Denk nog eens aan de kwestie-Turkije. De keuze om 'ja' te zeggen tegen Turkije is duidelijk door de omstandigheden ingegeven. Schröder heeft bedacht: van Turkije komen we haast niet meer af, er is bovendien de Turkse factor in Duitsland zelf. Daarnaast: Washington zeurt er al jaren om en na het Irakgeschil kan het geen kwaad om de Amerikanen op dit punt terwille te zijn. Zie daar, dat is het maximum aan visie dat deze regering momenteel kan produceren.'

Ligt het niet voor de hand dat een land dat zoveel groter en gewichtiger is geworden, zijn nationale belangen meer laat prevaleren? 'Jawel, maar het blijft een opvallende draai. Bedenk wel: de kerk van Europa stond in Duitsland. Het geloof in Europa was veel groter dan bij ons. Ik heb een jaar in Berlijn gewerkt en bij dat instituut daar kon ik grote intellectuelen bijna aan het huilen brengen door wat sceptisch over Europa te praten. Het was deel van hun identiteit. Het vaderland hadden ze afgezworen. Dat mocht alleen nog worden herdacht in verband met Auschwitz. Maar daar is dus de klad in gekomen.

Zou het onder de CDU anders zijn gelopen? 'Die partij zou op een andere manier klem zijn komen te zitten. De hoofdzaak is dat de binnenlandse politiek domineert. De ruimte om royaal Europese politiek te bedrijven is veel minder geworden. Vooral door het uitblijven van hervormingen, wat je niet alleen Schröder kunt verwijten. Tietmeyer, de vroegere centrale bankpresident, zei eens: Kohl lijdt aan dezelfde kwaal als Bismarck, economie komt helemaal achteraan.

'Het is natuurlijk ook niet niks wat er moet gebeuren. Van alle zekerheden moeten de Duitsers afscheid nemen, zonder de garantie dat het snel beter wordt. Die hele ontwikkeling van de export van banen is een buitengewoon triest verhaal: Duitsland heeft kwalitatief zeer goede producten die niet meer aan de man kunnen worden gebracht omdat ze veel te duur zijn.'

Bij zoveel binnenlandse problemen komt George W. Bush misschien wel als een groot geschenk: het perfecte monster om de aandacht af te leiden van de eigen problemen. 'Beslist, maar hier komen we ook bij het probleem dat Schröder krijgt als hij het straks weer een beetje probeert aan te leggen met Bush. In een geseculariseerd tijdvak laat je de weinige duivels die je nog meent te ontdekken, niet zomaar schieten. Ten tweede is er het gevoel dat Duitsland een soort morele plicht heeft om oorlog af te wijzen. Ik heb me in Duitsland nooit zo kwaad gemaakt als toen ik door een secretaresse naar m'n hoofd kreeg: ”Wij Duitsers weten wat oorlog is”. Toen zei ik: nou, daar hadden wij in Nederland ook al een idee van. Er zit in het Duitse verzet tegen Bush en de VS duidelijk een element van morele pretentie, arrogantie.'

'Daartegenover staat het Amerikaanse beeld van Europeanen die voornamelijk met zichzelf bezig zijn. Dat is ook zo. En dan willen ze ook nog voor wereldmacht spelen. Duitsland is daarin een gekwadrateerd navelstaarder.'

Iemand als minister Fischer is wel van mening dat de wereldorde niet zonder Amerikaanse macht kan. 'Hij behoort daarmee tot een kleine elite, net zoals in ons land trouwens. Maar dat kun je in Duitsland nauwelijks verkopen.'

Wat betekent de Duitse preoccupatie met de eigen problemen voor de Nederlandse buitenlandse politiek? 'Minister Bot zal ongetwijfeld blijven proberen tot enige afstemming te komen. Maar iedereen weet ook dat Fischer de kleintjes met wellust over het hoofd ziet. Die doet alleen zaken met de groten.

'Onze dubbelzinnige houding inzake Irak, dat is wat de Duitsers vroeger deden: zowel naar Europa als naar Amerika kijken, zonodig een spagaat maken. Schröder heeft die rol grotendeels opgegeven.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden