Schröder laat elke week wel een taboe sneuvelen

Aanvankelijk zwalkte de regering-Schröder, maar nu lijkt deze echt gekozen te hebben voor een grondige hervorming van de Duitse verzorgingsstaat....

Van onze correspondent Philippe Remarque

Bureaus, archiefkasten en honderden kilometers aan documenten zijn in verhuiswagens onderweg van Bonn naar Berlijn. Maar de Duitse regering laat in het stadje aan de Rijn niet alleen lege kantoren achter. Ze neemt ook afscheid van een van de fundamenten van de 'Bonner Republik': de onaantastbare verzorgingsstaat.

Vlak voor het afscheid van Bonn hebben bondskanselier Schröder en zijn ministers een radicaal hervormingsplan aangekondigd. Het vormt een belangrijke breuk met de sociaal-democratische grondslagen en het tot nu toe gevoerde beleid: kortingen op pensioenen en uitkeringen, bezuinigingen op het overheidsapparaat, belastingverlaging voor ondernemingen.

Sindsdien gaat de liberale coming out van de regering Schröder verder. Er gaat geen week voorbij of er sneuvelt een taboe. Beloofde de linkse SPD-voorman Lafontaine bij het aantreden van de regering de werknemers nog een 'slok uit de beker' en het 'einde van de bescheidenheid', nu stellen vooraanstaande SPD'ers voor de lonen twee jaar lang te bevriezen. Dinsdag presenteerde minister van Economische Zaken Werner Müller (partijloos) een rapport waarin hij pleit voor minder inbreng van de staat en meer verantwoordelijkheid voor de burger.

De politieke verhoudingen staan op hun kop: de sociaal-democratische kanselier en ministers klinken rechtser dan de rechtse oppositie. Ze worden geprezen door werkgevers en fel bekritiseerd door hun natuurlijke bondgenoten, de vakbonden. De oppositieleiders klinken met hun klachten over 'sociale kaalslag' net als de sociaal-democraten deden toen hun Helmut Kohl nog regeerde.

De oppositie heeft het moeilijk. Wat moet zij doen, nu de regering plotseling zo'n beetje háár programma uitvoert? De CDU heeft aangekondigd zeven miljoen brieven met het opschrift 'Leugens hebben korte benen, meneer Schröder!' aan gepensioneerden te versturen.

Maar de eerste kritiek op dit populisme klinkt al. Pas bij de behandeling van de voorstellen, deze herfst in Berlijn, zal blijken of de oppositie zich blijft verzetten tegen maatregelen, die volgens de meeste economen al lang hadden moeten worden genomen.

De oppositieleiders hameren er met enig recht op dat Schröder zich schuldig maakt aan 'kiezersbedrog'. Toen de SPD vorige zomer verkiezingscampagne voerde, beloofde de partij dat de pensioenen veilig waren. Waarom heeft Schröder niet vanaf het begin gezegd dat hij de verzorgingsstaat wilde afslanken?

Een deel van het antwoord ligt in de grote waarde die de meeste Duitsers aan hun sociale overheid hechten. Een politicus die voor de verkiezingen zegt dat het hele systeem op de schop moet, maakt weinig kans. De kiezers vonden Schröders vage belofte van vernieuwing interessant. Maar ze geloofden daarnaast graag in Oskar Lafontaine, die beweerde dat pijnlijke maatregelen vermeden konden worden.

Die dubbelzinnigheid heeft de regering de eerste negen maanden doen zwalken. Maar nu lijkt Schröder dan toch echt gekozen te hebben voor een grondige vernieuwing van de Duitse economie. Vorige week rekende hij definitief af met zijn rivaal Lafontaine, die in maart aftrad. Schröder zei, dat het bezuinigingsbeleid van Lafontaines opvolger Eichel al vanaf het begin had moeten worden gevoerd.

Eerder leek Schröder zijn reputatie van allemansvriend ook in het hoogste ambt waar te maken. Commentatoren achtten hem niet in staat op te komen voor een omstreden beleid. Maar het applaus voor de Duitse diplomatie in de Kosovo-oorlog heeft hem zelfvertrouwen gegeven.

Nu houdt Schröder ondanks alle protesten voet bij stuk. In Cottbus werd hij uitgefloten door honderden boeren, die een deel van hun subsidies verliezen. De kanselier schreeuwde er overheen dat ook zij hun aandeel moesten leveren. 'Ik kan niet everybody's darling zijn', zegt de man die daar nu juist altijd naar leek te streven.

Schröder wacht nog een taaie strijd. Een groot deel van zijn partij staat wantrouwend tegenover de vernieuwing van de sociaal-democratie die hij bepleit. Maar ook ter linkerzijde groeit het besef dat Duitsland gezien zijn schuldenlast en economische malaise weinig keus heeft. 'Alleen een betaalbare verzorgingsstaat is een zekere', luidt de slogan van de regering. De werkloosheid kan volgens Schröders ministers alleen worden bestreden als het bedrijfsleven de ruimte krijgt.

De Duitse leiders verzekeren dat de verhuizing naar Berlijn slechts een wisseling van plaats is, niet van richting. Dit ter geruststelling. Maar als de regering er deze herfst in de Rijksdag in slaagt de hervormingen door te zetten, biedt de 'Berliner Republik' de Duitsers meteen al minder bescherming en meer avontuur dan Bonn jarenlang deed.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden