Schrikbeeld van de losgeslagen stad

De ontwerpers van de omstreden VPRO Villa, bureau MVRDV, betogen in een 736 pagina's tellend manifest, dat de ruimte in Nederland beter benut moet worden....

NEDERLAND IS niet een dichtbevolkt land, maar een dunbevolkte stad. Dat is de zienswijze van de hoogleraar stedenbouw Dick Frielink, die heeft ondervonden hoe moeilijk de inrichting van de ruimte zich in de praktijk laat sturen. Frielink stond aan de wieg van Almere, dat al 25 jaar worstelt met de overgang van platteland naar stad. Wat hoort bij een stad? Dichtheid. En dat is dat nu juist het laatste dat de bewoners die Amsterdam ontvluchten, zoeken. Die komen naar Almere voor een huis met een tuintje.

En toch: Almere moet de sprong naar De Stad wagen. Rem Koolhaas heeft daartoe twee jaar geleden een masterplan gemaakt, dat het hele centrum een nieuw aanzien moet geven. Dat Nederland in een overgangsfase verkeert van een agrarische samenleving naar een metropool à Los Angeles, blijkt uit meer voorbeelden. Vorige week nog lanceerde de stedenbouwkundige Riek Bakker een plan – op verzoek van het Algemeen Verbond Bouwbedrijf (AVBB) – voor een 'wooncorridor' langs de A4 van Rotterdam naar Amsterdam. Ook de A2, de slagader van noord naar zuid, leent zich voor een stedelijke zone, door het AVBB in een dichterlijke bui al 'parelsnoer' genoemd.

Bakker haalt een oud thema uit de kast; dat van de lintbebouwing. Die vorm van langgerekte, aaneengesloten woningbouw is sinds lang uit de gratie, omdat hij het landschap aan het zicht onttrekt. Maar Bakker drukt ons met de neus op de feiten: de Randstad is dichtgeslibd, de groei neemt alleen maar toe. Waarom dan niet het nadeel in een voordeel omgebogen? Bakkers plan voorziet in 'ruggengraten' die de steden in het Westen met elkaar verbinden. Wanneer verkeer, wonen en werken sterker worden gebundeld,neemt de ruimte voor recreatie toe, luidt de redenering. Versterk het onderscheid tussen stad en natuur dus maar, bepleit Bakker.

Eind vorig jaar publiceerde het ministerie van Volkshuisvesting en Ruimtelijke Ordening het 'ideeënboek' Intensief Ruimtegebruik. Daarin worden plaatsen in Nederland aangewezen, veelal verkeersknooppunten, die om een betere benutting vragen. Een voorstel betreft de A20 tussen het Kleinpolderplein hen het Terbregseplein in Rotterdam. Dat tracé moet volgens de architecten uitgroeien tot een stadsboulevard met aan weerszijden en hoge, dichte bebouwing. Ook hier valt op hoe scherp de grens getrokken wordt tussen stedelijkheid en landelijkheid.

De bedenkers van dit plan voor de A20 zijn de 'jonge honden' van het architectenbureau MVRDV. De letters staan voor (Winy) Maas, (Jacob) van Rijs en (Nathalie) de Vries. Sinds vorig jaar, toen hun Villa VPRO in Hilversum gereed kwam, worden ze tot de toptien van de Nederlandse architectuur gerekend. Het nieuwe VPRO-gebouw is verguisd en geprezen, omdat het een radicaal nieuwe visie geeft op de formule van de kantoortuin. Scheidingswanden ontbreken en zelfs plafonds en vloeren beantwoorden er niet aan gebruikelijke criteria.

De Villa zou je kunnen beschouwen als Nederland in het klein. In de Villa worden nieuwe opvattingen getoond over verkeerscirculatie: ze is een microkosmos van werken en wonen, een wankel evenwicht tussen open en dicht, privé en publiek. Het gebouw werpt haar schaduw vooruit op wonen, bewegen en werken in de 21ste eeuw.

Aan dat toekomstperspectief heeft MVRDV nu een vuistdik boek van 736 pagina's toegevoegd Farmax. Excursions on Density. 'Far' staat voor Floor Area Rato' – hoe gebruik je de beschikbare ruimte zo goed mogelijk, met hoe weinig ruimte (licht,lucht, akoestiek) kan de mens toe, zonder in rattengedrag te vervallen? Hoe, met andere woorden, valt het dichtsbevolkte land ter wereld te herverkavelen?

Farmax is op het eerste gezicht een broertje van het 1300 pagina's dikke S,M.L,XL van Rem Koolhaas uit 1995, dat fasegewijs de schaalvergroting behandelde – van woonhuis naar metropool. Koolhaas komt uit bij de megastad, Atlanta bijvoorbeeld, die hij de generic city noemt. Een stad die culturele en economische impulsen genereert maar die zich niet gedraagt als de historische stad die wij kennen.

In zijn rauwe omgeving (Roelof Mulder), met een onrustige bladspiegel en vage foto's, mag Farmax verwant zijn aan Koolhaas' manifest, de samenstellers blijven veel dichter bij huis. Ook al reizen we mee naar Kowloon en Hongkong, uiteindelijk is de referentie vertrouwd: Lelystad, de Wozoco in Amsterdam-Osdorp, Leidsche Rijn of de wijk Molensloot in Den Haag. In alle gevallen doet MVRDV een onderzoek naar de dichtheid.

Farmax is een ontoegankelijk boek, voor een deel gevuld met onleesbare tabellen en grafieken. Wie toch doorbijt kan kennis nemen van een interessant gedachtegoed, dat je zou kunnen samenvatten onder het thema organiseren.

Organiseren, net als bij de Villa VPRO, behelst het kritisch bekijken van de ruimte, van de ballast die je zou moeten opruimen, van de minnen die samen plus maken, van het bundelen van functies. Want de ruimte in Nederland zou een stuk beter benut kunnen worden, mits we bereid zijn te herschikken.

Hoe ver kun je gaan? Ver, zo hebben de schrijvers ondervonden in de Chinese steden Kowloon, Guangzhou (het voormalige Canton) en Hongkong. Kowloon is het voorbeeld van een losgeslagen stad, waar de bouwers zich decennia lang niets aantrokken van voorschriften. het is een schrikbeeld: de stad als een woekend labyrint. In 1987 werd de knoop rigoureus doorgehakt. Kowloon Walled City, het moderne Babel, moest verdwijnen. Vijf jaar later werd met de sloop begonnen.

Hongkong is het tegenovergestelde, de stad van de ratio. Daar is nauwlettend bestudeerd hoe hoog je kunt bouwen en hoe dicht de wolkenkrabbers op elkaar kunnen staan, zonder de privacy aan te tasten. Natuurlijk heeft die verdichting ook negatieve consequenties: geen stad is zo dichtgeslibd als Hongkong. You're not in a jam, you are the jam (u zit niet in de file, u bent de file) luidt een terechte constatering in het boek.

In dit perspectief is het logisch dat de architecten van MVRDV zich niet willen beperken tot het ontwerpen van vertrouwde huizen en woonwijken. MVRDV maakt de stap van huizenbouw naar mobiliteit en slaat in Farmax een brug tussen het interne verkeer in een groot woongebouw en de forensenstroom tussen de steden.

De oplossing voor Nederland draagt ook MVRDV niet aan. Het boek is een verkenning, een suggestie, zoals het corridorplan van Riek Bakker. Eén opvatting van Farmax valt echter niet te negeren. Dat is het voorstel veel meer te stapelen, om functies met elkaar te verenigen die nu zo gescheiden zijn dat je de auto wel nodig hebt. Het ideale gebouw volgens MVRDV is een veelkleurige taart, een mini-buurt,opgebouwd uit appartementen, studio's, magazijnen, amusementsruimten (midgetgolf, zwembad, skipiste) en een overdekt park.

Nederland is niet dichtbevolkt. Slechts 11 procent is bebouwde kom, laat een staatje in Farmax zien. Nog altijd is het beslag dat de agrarische sector op de ruimte legt vele malen groter. Als je de boeren verder laat boeren op het dak van Nederland, blijft er nog ruimte genoeg over voor een behoorlijke Vinexwijk. Nog is het niet te laat, ook die kan minder eentonig.

Het is, zegt MVRDV, gewoon een kwestie van organiseren.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden