Profiel

Schrijver Roxane van Iperen mengt zich nadrukkelijk in het publieke debat, ook met haar 4-meilezing

Roxane van Iperen verzorgt de 4-meilezing nadat Abelkader Benali zich daarvoor had teruggetrokken. Beeld Paul Tolenaar / Lumen
Roxane van Iperen verzorgt de 4-meilezing nadat Abelkader Benali zich daarvoor had teruggetrokken.Beeld Paul Tolenaar / Lumen

Zes jaar lang werkte Roxane van Iperen aan ’t Hooge Nest, haar bestseller over een onderduikadres voor Joden. De 4-meilezing neemt ze net zo serieus. ‘Ze gaat er met huid en haar in.’

Een paar honderd boeken misschien. Duizend, met een beetje geluk. Veel meer exemplaren verwachtte Roxane van Iperen (44) niet te verkopen van ’t Hooge Nest, het verhaal over de Joodse zussen Jannie en Lien Brilleslijper. Er waren al zoveel boeken over de Tweede Wereldoorlog verschenen, waarom zou haar boek er nog uitspringen?

Intussen zijn er meer dan 175 duizend exemplaren verkocht van ’t Hooge Nest. Ook Gerdi Verbeet heeft het gelezen. ‘Met een knoop in mijn maag’, vertelt de voorzitter van het Nationaal Comité 4 en 5 mei. ‘Zó goed gedocumenteerd, en toch zo toegankelijk en meeslepend opgeschreven. Typisch een boek dat je nog een tweede keer leest om er nieuwe dingen in te ontdekken.’

Toen Abelkader Benali zich begin februari had teruggetrokken voor de 4-meilezing, nadat onrust was ontstaan bij joodse organisaties over uitspraken uit 2006, hoefde het bestuur niet lang te vergaderen over een vervanger. Het was Verbeet die Van Iperen belde. ‘En dat vond ik best een beetje spannend. Na de ophef rond Benali snapte ik heel goed dat dat een extra belasting voor Roxane kon zijn. Bovendien was ze druk, ze schreef ook al het Boekenweekessay.’

Van Iperen viel stil, vroeg bedenktijd, maar belde na een dag al terug. Verbeet: ‘Ze zei: dit komt nu op mijn pad. Het is niet aan mij, omdat ik toevallig een volle agenda heb, om er nee tegen te zeggen. Een soort burgerplicht klonk erin door. Althans, zo vatte ik het op.’

Verborgen luiken

Samen met haar man, drie kinderen, een Oudduitse herder, twee cavia’s en drie katten verhuisde Van Iperen in 2012 van Amsterdam naar ’t Hooge Nest, een vrijstaande villa tussen Naarden en Huizen. Tijdens opknapwerkzaamheden stuitte ze op verborgen luiken, verzetskrantjes en bladmuziek. Dat wekte haar nieuwsgierigheid.

Haar onderzoek was aanvankelijk particulier. Ze zette een tafel op het zandpad langs haar villa, met geplastificeerde foto’s en namenlijsten. Wellicht dat wandelaars haar meer over de geschiedenis van het huis konden vertellen, zo was het idee.

Het leverde nauwelijks iets op. Navraag in de omliggende dorpen evenmin. Niemand kende het verhaal van wat een van de grootste onderduikadressen in Nederland bleek te zijn.

Zes jaar lang werkte Van Iperen aan ’t Hooge Nest. Vaak begon ze in alle vroegte. Zodra haar gezin zich aan de ontbijttafel zette, had zij er al bijna een halve werkdag opzitten. Het laatste gedeelte, waarin de zussen op transport naar Auschwitz worden gezet, schreef ze bijna in één ruk: elke dag van 6.00 uur ’s morgens tot 23.00 uur ’s avonds.

Slapeloze nachten

Nachtenlang had ze wakker gelegen. Zou haar verhaal wel recht doen aan de zussen Brilleslijper? Geregeld zocht ze steun bij haar redacteur Jasper Henderson, over wie ze in haar dankwoord schreef: ‘Een man die je, op het moment dat je al je werk uit het raam wilt gooien, vertelt dat je eerst even rustig een banaan moet eten.’

‘Dat moet metaforisch bedoeld zijn’, lacht Henderson. ‘Ik kan me in elk geval niet herinneren dat ik Roxane ooit heb aangeraden om een banaan te eten.’ Maar hij snapt wat ze bedoelt. ‘Iedere auteur die iets de wereld instuurt, is ten diepste onzeker. En voor Roxane gold: dit verhaal was zó belangrijk, zó beladen. Daarbij is ze uiterst consciëntieus. Ook nu weer met die 4-meilezing. Ze gaat er met huid en haar in.’

Van Iperen ging na een studie rechten aan de Universiteit van Amsterdam op een advocatenkantoor werken. Later werd ze consultant en juridisch en strategisch adviseur. Schrijven was iets voor avonduren en schoolvakanties. Tot uitgever Lebowski brood zag in haar debuutroman: Schuim der aarde, in 2016.

Twee jaar later volgde ’t Hooge Nest. Nog elke dag krijgt ze brieven van lezers en ja, er zijn zelfs heuse boektoeristen die met eigen ogen het onderduikadres willen zien waar Jodenjager Eddy Moesbergen in 1944 een van zijn grootste vangsten deed.

‘Het thema verraad raakt me’, zegt Verbeet. ‘Ook door mijn eigen achtergrond. Ik ben van de generatie die, als zij nieuwe mensen ontmoet, zichzelf altijd de vraag stelt: zou ik bij hem of haar kunnen onderduiken? Nou, bij Roxane kun je onderduiken, dat weet ik zeker.’

Zware onderwerpen

Bij voorkeur schrijft Van Iperen over zware, donkere onderwerpen. Schuim der aarde gaat over het rauwe leven van weeskinderen en prostituees in Brazilië. Haar Boekenweekessay, vanwege corona uitgesteld tot de zomer, handelt over de genocide in Rwanda. Fel en nadrukkelijk mengt ze zich in het publieke debat, vooral waar het onderwerpen als ongelijkheid en machtsmisbruik betreft.

Het was volgens Verbeet misschien wel de belangrijkste reden om haar te vragen voor de 4-meilezing in de Nieuwe Kerk in Amsterdam. ‘Roxane benoemt in alle scherpte waartoe een mens in staat kan zijn. Niet alleen in de Tweede Wereldoorlog, ook nu.’

Hooguit tien mensen hebben haar voordracht ingezien. Henderson en Verbeet behoren tot dat selecte groepje. ‘Het is een heel mooie, thematische aansluiting op de toespraak van Arnon Grunberg vorig jaar’, zegt Verbeet. ‘Wederom een scherp verhaal. Maar Roxane vindt dat wat er in de oorlog is gebeurd, ook zo benoemd moet worden. Het is volstrekt waarop we gehoopt hadden.’

Drie keer Roxane van Iperen over herdenken

‘Voordat je te grote vragen over de oorlog gaat beantwoorden, kijk eerst maar eens hoe ingewikkeld het is om keuzes te maken in ons huidige, vrije bestaan, als er niet eens een leven op het spel staat.’ (Intermediair, 2020)

‘De herdenkingscultuur in Nederland is een hol begrip als je het beest niet in de bek kijkt. Wij zijn echt koningen in het niet in de spiegel willen kijken. Dat is niet iets wat ik verzin, daar zijn talloze proefschriften over geschreven. Wij hebben een grote zwaaiende vinger en een kleine spiegel, zo zeg ik het altijd maar.’ (Talkshow M, 2020)

‘De 4-meilezing gaat over iets wat heel veel groter is dan jezelf. Dat maakt dat al die randverschijnselen er niet toe doen. Want wie daar ook staat tijdens de dodenherdenking, je krijgt kritiek. Maar wat je zegt, daar sta je voor. Anders moet je er niet gaan staan, dan mág je er niet staan.’ (AD, 2021)

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden