InterviewRonen Steinke

Schrijver Ronen Steinke: ‘De Duitse staat kijkt weg van terreur tegen Joden’

Als door een wonder vielen er in oktober vorig jaar ‘maar’ twee doden bij de aanslag op een synagoge in Halle. Dinsdag begint het proces tegen de dader. Maar ook de staat zou zich moeten verantwoorden, meent schrijver Ronen Steinke.

Rouwende mensen op de markt van Halle op de dag na de aanslag op een synagoge in oktober 2019.Beeld Jens Schlüter / Getty

Misschien is het wel de bekendste deur van Duitsland, de onopvallende eikenhouten deur in de muur rond de synagoge in Halle. De deur die op 9 oktober vorig jaar een kogelregen opslokte en voorkwam dat de extreem-rechtse Stefan Balliet kon doordringen tot het gebedshuis waar op dat moment meer dan 50 gemeenteleden bijeen waren om Jom Kipoer te vieren, de belangrijkste Joodse feestdag van het jaar.

Het was de deur die het verschil maakte tussen een groot en een klein bloedbad, want hij kon niet voorkomen dat Balliet buiten op straat twee dodelijke slachtoffers maakte. Niettemin spraken Duitse media van ‘het wonder van Halle’.

Ontluisterende ontdekking

Over die deur deed journalist Ronen Steinke (36) van de Süddeutsche Zeitung in de dagen na de aanslag een ontluisterende ontdekking. Hoewel je het niet zou zeggen aan de hand van foto’s, is het een speciale beveiligingsdeur die de synagoge had laten plaatsen vanwege het toegenomen extreem-rechtse geweld in het oosten van Duitsland.

Maar de deelstaat Saksen-Anhalt, die volgens de wet verantwoordelijk is voor het beveiligen van religieuze inrichtingen, wilde voor de beveiliging van de synagoge niet betalen. Dus kwam het geld van een stichting in Israël die wereldwijd Joodse instellingen steunt die door de lokale autoriteiten niet beveiligd worden.

Het is een van vele ongemakkelijke anekdotes in Steinkes pas verschenen boek Terror gegen Juden, Terreur tegen joden, ondertitel: ‘waarom antisemitisch geweld toeneemt en de staat faalt’. Het boek is een journalistieke rondgang langs twintig Joodse gemeenten, langs politieagenten en rechters. Maar tegelijkertijd is het een aanklacht, van een man die op twee manieren bij de aanslag betrokken is: als juridisch verslaggever gespecialiseerd in veiligheidsdiensten en extremisme, en als Jood in Duitsland die weigert antisemitische dreiging als ‘normaal’ te beschouwen.

Dinsdag begint in Maagdenburg het proces tegen Stephan Balliet, een 31-jarige man die ten tijde van de aanslag nog bij zijn moeder woonde, droomde van een carrière bij de Bundeswehr en op internet is geradicaliseerd. In de videoboodschap die hij insprak op weg naar de synagoge, in een auto vol wapens en munitie, zegt hij dat de problemen in de wereld te wijten zijn aan ‘feminisme, massa-immigratie en de Joden.’

Erg spectaculair belooft de zaak niet te worden; een veroordeling, voor tweevoudige moord en 68-voudige poging tot moord, staat zo goed als vast. Balliet heeft bekend, zij het zonder enige spijt. Hij zei het te betreuren dat hij niet meer mensen heeft kunnen doden.

Versterkte dreiging

Wat de rechtszaak toch spannend maakt, is de vraag in hoeverre de rechter kritisch zal kijken naar het handelen van de staat. Vragen zijn er genoeg: waarom stond er geen bewaker voor de deur, terwijl de veiligheidsdiensten al jaren waarschuwen voor een versterkte dreiging van extreem-rechts? Waarom kwam de politie pas een kwartier nadat de voorzitter van de Joodse gemeente in paniek opgebeld had? En waarom wilde het stadsbestuur van Halle die deur niet betalen?

‘Halle heeft zoveel zichtbaar gemaakt’, zegt Steinke aan de telefoon vanaf zijn vakantieadres op het Duitse platteland. ‘Het toont hoe weerloos de Joodse gemeenschap is en hoe ze door de staat in de steek wordt gelaten.’

Dat lijkt een rare these in Duitsland, het land dat zich tot in de haarvaten bewust lijkt van zijn schuld aan de Holocaust en de bezwering ‘nie wieder’ tot maatschappelijk fundament heeft gemaakt. Maar Steinke vermoedt dat juist preoccupatie met het verleden de overheid misschien ‘verblindt’ voor de situatie in het heden. ‘Voor dode Joden richt men hier graag musea en monumenten op, maar blijkbaar zijn levende joden een ander verhaal.’

Het aantal antisemitische delicten in Duitsland neemt al langer gestaag toe, maar vertoont vooral de afgelopen twee jaar een scherpe stijging, net als in veel andere Europese landen. In 2019 steeg het aantal antisemitische geweldsdelicten met 17 procent ten opzichte van het jaar ervoor, zo blijkt uit de begin juli gepresenteerde jaarlijkse extremismecijfers van het Bundesamt für Verfassungsschutz, de binnenlandse veiligheidsdienst. De daders komen zowel uit extreem-rechtse als uit islamitische milieus.

Minister van Binnenlandse Zaken Horst Seehofer (CSU) sprak van ‘een schande voor ons land’, maar Steinke vindt die woorden ‘zondagspraatjes’ zolang er niets verandert in de houding van politie en justitie. ‘De staat heeft de juiste instrumenten in handen om zich te kunnen weren. Alle recepten en regels bestaan, ze moeten alleen worden omgezet.’

Tijdens zijn onderzoek stuitte Steinke vooral bij de politie op ‘breed gedeelde anti-joodse vooroordelen.’ Zo vertelde een politieagent Steinke dat hij het ‘problematisch vond had dat in Joodse gemeenten altijd maar verwachten dat alles voor hen wordt betaald’. Overigens berust het niet willen betalen van de deur van de synagoge volgens de regering van Saksen-Anhalt op een bureaucratische fout.

Racisme bij de politie

Met de kritiek op de politie raakt het boek van Steinke aan een groter en hoogst actueel onderwerp, namelijk de opeenstapeling van schandalen en schandaaltjes bij de Duitse politie: beschuldigingen van racisme en steeds weer nieuwe incidenten waaruit blijkt dat er bij politie en justitie talrijke extreem-rechtse cellen actief zijn.

Vorige week nog trad de het hoofd van de politie in de deelstaat Hessen af omdat zijn mensen al twee jaar geheime informatie lekken aan neonazi’s die daarmee vrouwelijke linkse politici en bekende vrouwen met een migratieachtergrond bedreigen met e-mails die ze ondertekenen met NSU 2.0, verwijzend naar de extreemrechtse terreurgroep die tien jaar lang ongehinderd Turkse Duitsers kon vermoorden, omdat politie en veiligheidsdiensten dachten dat het om afrekeningen in een Turks maffiamilieu ging.

‘Natuurlijk treft dit niet alleen Joden, maar ook andere gemarginaliseerde groepen, met name zwarten en moslims’, zegt Steinke. ‘Bij al die groepen stelt zich de vraag op dit moment of de staat aan hun kant staat en daar moet je helaas in alle gevallen aan twijfelen.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden