Onze gids deze week

Schrijven was zijn antidepressivum

George Packer, gelauwerd verslaggever van The New Yorker en gevierd progressief intellectueel, wast Amerika met liefde de oren, en ziet, eigenlijk, ja, vooral neergang. En dat vind je terug in zijn culturele canon.

Beeld Els Zweerink

George Packer praat met zijn mond vol. Zijn iPhone wiebelt los in zijn borstzakje en hij prikt in zijn kalfsvlees, bijt op zijn vork en zegt dan smakkend over zijn inspiratiebronnen: 'Sorry, het is een grimmig lijstje geworden.'

Het kunnen de Amerikaanse tafelmanieren zijn, maar je kunt het Packer moeilijk verwijten; hij heeft maar één dag de tijd in Amsterdam. Gedurende die dag geeft hij een lezing op de Conferentie Verhalende Journalistiek, laat hij zich vier keer interviewen en treedt hij op voor een volle zaal in de Posthoornkerk. En dan wil hij ook nog De Wallen zien, want daar is hij al tien jaar niet meer geweest. Dus ja, hij moet even lunchen nu.

Packer (54) is een typisch Amerikaanse progressieve intellectueel, wat je daar een 'liberal' zou noemen. Hij is verslaggever voor The New Yorker, nog altijd een bastion van hoogstaande journalistiek en fictie. Zijn hele voorkomen schreeuwt dat hij ijdelheid verafschuwt: zijn kalende haardos valt warrig over zijn hoofd, de mouwen van zijn oude, stoffige hemd zijn opgestroopt, een riem houdt zijn oversized blauwe Levi's omhoog en onder zijn ogen lopen kringen die nachten doorschrijven verraden.

Hij heeft geen makkelijke boodschap. Zijn laatste boek telt 475 pagina's, heet De ontluistering van Amerika en verhaalt over de afgelopen 35 jaar aan de hand van persoonlijke verhalen van bekende en onbekende Amerikanen die symbool staan voor de neergang van het land. Ze illustreren de terugval van de middenklasse, de overmacht van de kleine financiële elite en het vervliegen van de American Dream.

Elk hoofdstuk begint met een jaartal en daaronder een collage van nieuwskoppen, tweets, krantenfragmenten en songteksten. Het is de geschiedenis zelf die Packer probeert te vatten, door het kleine drama in groot verband te zetten. Packer ontving er de National Book Award voor.

CV

1960 Geboren in Santa Clara, Californië
1982 Afgestudeerd in Renaissance studies aan Yale
1982/83 Vredescorpsin Togo
1984 The Village of Waiting, memoires over zijn tijd in Togo
1988 The Half Man, debuutroman
2000 Blood of the Liberals, non-fictie
2003-heden Verslaggever The New Yorker
2005 The Assassins’ Gate America in Iraq, boek over zijn tijd als Irak-correspondent
2006 Overseas Press Club Book Award en Pulitzer Prize voor The Assassins’ Gate
2013 The Unwinding An Inner History of the New America, non-fictie
2013 National Book Award voor The Unwinding

Grillig

Dat was niet zijn eerste prijs: in 2006 kreeg hij de Pulitzer voor zijn boek over de Irakoorlog: The Assassins' Gate: America in Iraq, geschreven vanuit het oogpunt van de gewone Irakezen. Die had hij ontmoet als oorlogscorrespondent voor The New Yorker.

Hij was niet altijd een gevierd schrijver, zijn carrière is grillig: na een depressieve periode als vrijwilliger voor het vredeskorps in Togo, werd hij timmerman. Onderwijl schreef hij memoires over zijn tijd in Afrika en twee goed ontvangen romans die echter nauwelijks verkochten.

Op zijn veertigste gooide hij het roer om. Hij scheidde van zijn vrouw, verhuisde naar New York en bracht Blood of the Liberals uit, een boek waarin hij zijn familiegeschiedenis verbond aan de Amerikaanse politieke geschiedenis van de 20ste eeuw. Dat werd een groot succes en opeens was hij een veelgevraagd schrijver. Hij trad in dienst bij The New Yorker, waar hij nu commentaren en grote profielen schrijft, bijvoorbeeld over Angela Merkel.

Toen Packer terugkeerde uit Irak, zag hij een Amerika in verval. 'Je kon het niet missen', zegt hij. 'Banken stortten in, faillissementen teisterden het land, autobedrijven hadden hulp nodig, bijna alle grote bedrijven hadden een overheidsinterventie nodig. Dit was niet meer gebeurd sinds 1929. Als je erover nadenkt, weet je dat dit proces al langer gaande is. Het fundament wordt langzaamaan zwakker, en dan komt de wind en die waait het gebouw omver. Toen begon ik echt over het boek na te denken.'

Hoe moest hij dit verhaal van gewone Amerikanen vertellen? Nadat hij zijn personages had gevonden, moest hij nog eenheid aanbrengen in het boek. Hij kon de uitgeschreven verhalen niet simpelweg achter elkaar plakken. Geschiedenis bleek die eenheid, zegt hij. Hij husselde de verhalen door elkaar en lijmde ze chronologisch aaneen, met de collages ertussen. Die constructie leende hij van de romantrilogie U.S.A. van John Dos Passos. En daarmee is hij aangekomen bij het eerste punt van zijn grimmige lijstje inspiratiebronnen.

Beeld Els Zweerink

1. Boek: John Dos Passos - U.S.A. (1938)

'Deze romans gaan over de opkomst van Amerika als wereldmacht. De trilogie beslaat de eerste dertig jaar van de 20ste eeuw: de Eerste Wereldoorlog, de Roaring Twenties en de opkomst van de aandelenbeurs, de vliegtuigindustrie en public relations. Het gaat over de keerzijde van macht. Hoe macht mensen kan vernietigen. Hoe het kapitalisme mensen kan opslokken. Er zijn meer dan twaalf personages die terugkeren in de drie boeken. Daarnaast staan er profielen van bekende mensen in: Woodrow Wilson, Henry Ford, JP Morgan, Frank Lloyd Wright. Verder zijn er collages van nieuwskoppen, krantenknipsels en songteksten.

'De grote Amerikaanse romans gaan over individuen: The Great Gatsby, Huckleberry Finn, The Catcher in the Rye. Die gaan over mensen die hun eigen weg gaan en zichzelf buiten de maatschappij plaatsen. Dos Passos' personages verdrinken zowat in de geschiedenis. Dat past beter bij mijn wereldbeeld.

'Door de U.S.A.-trilogie besefte ik dat je verschillende ingrediënten kan combineren - profielen van beroemdheden, verhalen van gewone mensen - en dat lezers dat begrijpen. Het lijkt een samenraapsel, maar mensen waarderen het om op de proef te worden gesteld en er zelf een eenheid in te zien. Ik wilde hetzelfde doen, maar met een non-fictieboek.'

'De trilogie beslaat de eerste dertig jaar van de 20ste eeuw.' Boven: Badmode in de Roaring Twenties. Beeld Hollandse Hoogte

2. Boek: George Orwell - Homage to Catalonia (1938)

'Ik kocht dit boek in Barcelona toen ik 23 was. Ik was onderweg naar huis na twee jaar in Afrika. Ik was er slecht aan toe. Ik was vrijwilliger geweest voor het vredeskorps in Togo. Er werd daar niet gevochten, maar het was wel zwaar. Ik was mijn eigen vijand. Ik zat totaal geïsoleerd in een dorpje waar niets was. Er waren geen andere vrijwilligers. Als je te lang alleen bent, loop je vast. Ik dacht in cirkels en worstelde met de basale vragen. Wie ben ik. Waarvoor ben ik op aarde? Dat zijn vragen die je jezelf nooit stelt als je in je element bent.

'Op weg naar huis las ik Orwell. Hij liet zien hoe je je eigen ervaring de baas kan zijn door die op te schrijven. Het schrijven schept afstand. En dat geeft je een soort macht. Het boek gaf me een glimp van die mogelijkheid. Het was een vorm van schrijven die ik niet kende; wat we nu verhalende of literaire journalistiek noemen. Ik dacht: misschien kan ik over mijn tijd in Afrika schrijven op deze manier. In de ik-persoon, eerlijk en helder verslag doen. Uiteindelijk werd dat mijn eerste boek.

'Orwell ging naar Spanje om correspondent te worden en kwam vrij snel in een militante groepering terecht. Hij vocht vijf maanden in de Burgeroorlog. Hij was een socialist. Het boek is vooral een geweldige, fysieke beschrijving van de oorlog, de strijders en de loopgraven, de bloemen, de liederen. Erg levendig.

'Ik wilde schrijver te worden, maar op mijn 23ste had ik het al opgegeven na een paar afwijzingen van literaire blaadjes. Ik begon Orwell te imiteren. Je vindt je stem door te kijken of de stemmen van anderen je passen. Je imiteert ze totdat je je het ritme van de zinnen eigen hebt gemaakt, de structuur van de alinea's, de temporisering, het taalgebruik en het wereldbeeld. Orwells perspectief is: ik ga je iets recht voor z'n raap vertellen, geen gelul, waarschijnlijk vind je het niet leuk, maar uiteindelijk zal je je realiseren dat de wereld zo in elkaar zit. Het is een tamelijk agressieve stem.'

George Orwell Homage to Catalonia. 'Door dit boek leerde ik hoe je je eigen ervaring de baas kan zijn door die op te schrijven. Het schrijven schept afstand.' Beeld Getty Images

3. Boek: Joseph Conrad - Heart of Darkness (1899)

'In Togo las ik Heart of Darkness keer op keer. Het maakte mijn depressie er niet minder op. Ik vond mijn eigen 'heart of darkness' daar.

'Het boek gaat over een reis op de rivier Congo en het centrale thema is dat beschaafde mensen niet zo veel verschillen van wilden. De hoofdrolspeler, Charlie Marlow, laat zien wat er met mensen gebeurt als de beschaving wegvalt, als je eigen normen en waarden niet meer gelden. Je verliest je beheersing en je fundament, je raakt gedesorienteerd.

'Sommige mensen worden gewelddadig, anderen passen zich aan - wat going native wordt genoemd - weer anderen worden depressief en teruggetrokken, wat mij ook overkwam.

'De oplossing voor mij was om te schrijven. Alleen wist ik dat toen nog niet. Of ik durfde het niet.

'Ik bracht veel tijd door met de dorpelingen in Togo. Ik interviewde ze, realiseerde ik me later. Ik kwam erachter dat ik een talent had om het verschil tussen mij en een ander te overbruggen. Dat ik me kon inleven in een ander. Ik was nieuwsgierig en open genoeg zodat mensen tegen me gingen praten. Uiteindelijk begreep ik ze steeds beter. Dat werd het onderwerp van mijn eerste boek: The Village of Waiting.'

Boek: Joseph Conrad Heart of Darkness.'In Togo las ik dat boek keer op keer. Het maakte mijn depressie er niet minder op. Ik vond mijn eigen 'heart of darkness' daar.' Beeld .
Beeld Els Zweerink

4. Boek: V.S. Naipaul - A Bend in the River (1979)

'Deze roman gaat over het Afrika dat ik ook leerde kennen. Het speelt zich af in een fictief land dat gemodelleerd is naar Zaïre, het hedendaagse Congo. De politieke propaganda van president Mobutu was hetzelfde als in Togo. Hij riep op tot een terugkeer naar Afrikaanse authenticiteit om los te komen van het kolonialisme. Maar Mobutu was gewoon een corrupte boef, die deze retoriek gebruikte om mensen te eronder te houden.

'De eerste zin van A Bend in the River is: The world is what it is; men who are nothing, who allow themselves to become nothing, have no place in it. Het boek gaat over outsiders: Europeanen en Indiërs in Afrika die er niet thuis horen. Ik identificeerde me daar erg mee.'

5. Muziek: Bob Dylan

'Dit is een beetje een afgezaagde keuze. Iedereen van mijn generatie houdt van Dylan. Ik leerde hem pas kennen in de jaren zeventig. De eerste drie elektrische albums van halverwege de jaren zestig vind ik het best: Bringing it all back home, Highway 61 Revisited en Blonde on Blonde. Hij was toen een surrealist, geïnspireerd door de Beat-dichters en Arthur Rimbaud. Zoals ik Orwell kopieerde, imiteerde hij eerst Woody Guthrie, en daarna maakte hij werkelijk oorspronkelijk werk. Elke artiest of schrijver gaat eerst door een imitatiefase voordat hij zijn eigen stem vindt.'

Muziek: Bob Dylan.'Zoals ik Orwell kopieerde, imiteerde hij eerst Woody Guthrie, en daarna maakte hij werkelijk oorspronkelijk werk.' Beeld Hollandse Hoogte

6. Serie: The Wire (2002-2008)

'Ik keek The Wire met mijn vrouw tijdens de verkiezingen van 2008. We keken het journaal, deden de baby naar bed en keken twee of drie afleveringen van The Wire. De serie, geschreven door oud-journalist David Simon, gaat over de onderwereld in Baltimore. The Wire is erg groots van opzet, met enorm veel personages en verhaallijnen waarvoor uitgebreid de tijd wordt genomen. Ik had nog nooit zoiets gezien. Voor mij was het een openbaring dat televisie in de buurt kon komen van literatuur. Het is net Charles Dickens. Bleak House is de grote 19de-eeuwse roman die de hele maatschappij probeert te vangen in één boek. The Wire doet dat voor tv. Ik wist niet dat een serie het echte leven zo dicht kon naderen. Het gaat over een stad. Elk seizoen introduceert een nieuwe arena: de straatdealers, de haven, de politiek, het schoolsysteem en de journalistiek. Wat een ambitie! En bijna altijd geslaagd. Het is langzaam, maar nooit saai.'

Serie: The Wire.'Voor mij was het een openbaring dat televisie in de buurt kon komen van literatuur.' Beeld .
Beeld Els Zweerink

7. Journalistiek: John Hersey - Hiroshima (1946)

'Deze verhalen stonden in The New Yorker in 1946 en waren journalistiek gezien baanbrekend. Herseys opdracht was om de effecten van de atoombom in Hiroshima te schrijven. Dat deed hij door zes mensen te vinden, ze uitvoerig te interviewen en een verhaal vertellen over de dag dat de bom viel en de dagen daarna. Het is compleet geschreven vanuit de perspectieven van die zes mensen. Er is geen alwetende verteller. Hij schreef voordien romans en zo voelt het ook: als het werk van een romancier.

'De Japanners, die voor ons de vijand waren, werden voor het eerst mensen van vlees en bloed. De beschrijvingen van de inslag van de bom zijn onvergetelijk. De serie creëerde een nieuwe vorm van journalistiek waarin personages centraal staan. Later heeft zijn methode school gemaakt, helemaal bij The New Yorker.'

Beeld The New Yorker - eerste editie 1946 - John Hersey - Hiroshima

8. Film: Ladri di biciclette - Vittorio De Sica (1948)

'Deze zwart-witfilm is een simpel verhaal over armoede, over de oneerlijkheid van het systeem. Het is een soort parabel. Een man krijgt eindelijk een baan: hij gaat posters ophangen. Daar heeft hij een fiets voor nodig, die wordt gestolen en met zijn zoon gaat hij die zoeken. In de laatste scène gaat hij zo ver zelf een fiets te stelen. Hij wordt gepakt en besprongen door een meute. En dan zien ze zijn zoon en laten ze hem gaan. Zijn zoontje houdt zijn hand vast in het laatste shot. Op dat moment realiseert hij zich dat hij voor zijn vader zal moeten zorgen. Ik vond het erg ontroerend.'

Film: Ladri di biciclette Vittorio De Sica 'Een simpel verhaal over armoede en oneerlijkheid. Erg ontroerend' Beeld .
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden