Schrijven óver censuur mag ook niet in Utrecht

In het U-blad, het weekblad van de Universiteit Utrecht, stond afgelopen week een venijnig cursiefje over de scheidend rector Hendrik Gispen....

De nieuwe rector van de universiteit, Hans Stoof, komt binnen bij de oude rector die briesend achter zijn bureau zit met een nieuw boekje over de slepende affaire rond Nobelprijs-winnaar Debye. Verbieden moesten ze zoiets, gromt de oude rector. Welnee, zegt de nieuwe rector: een universiteit verbiedt geen boeken. ‘Maak je nou eens niet zo druk.’

Het stukje gaat natuurlijk over de overbekende Debye-kwestie. In het kort: Nobelprijswinnaar Peter Debye (1884-1966) was volgens publicaties vorig jaar januari fout voor de oorlog in nazi-Duitsland. De universiteit ontnam het Debye-instituut pardoes zijn naam, en rector Gispen verbood een publicatie van instituutsdirecteur Van Ginkel waarin die Debye rehabiliteerde en en passant de rector van wanbeleid betichtte.

Daar bleef het niet bij. Sinds Gispen de publicatie van het boekje over Debye vorig jaar tegenhield, maakt een groep van veertien Utrechtse hoogleraren en emeriti zich namelijk druk over deze vermeende inbreuk op de vrijheid van wetenschap.

Onder hen fysicus Theo Ruijgrok, fysicus/historicus Cees Andriesse, glacioloog Hans Oerlemans en astronoom Hennie Lamers. Een universiteit moet geen publicaties willen verbieden, vonden ze. Dat is censuur.

De groep vroeg aan de universiteitsraad of die, ongeacht eventuele opvattingen over Debye zelf, eens kon uitzoeken wat eigenlijk de rechtsgrond van het publicatieverbod was. Een bevriende specialist ambtenarenrecht begreep er bijvoorbeeld helemaal niks van.

Sindsdien heeft de raad achter gesloten deuren met dat verzoek in zijn maag gezeten. Uiteindelijk verklaarde de raad zich incompetent in de kwestie. Misschien, was de suggestie, moesten de heren toch eens in overleg treden met het college van bestuur. Merkwaardig, vinden Ruijgrok en de zijnen. ‘De U-raad controleert of het bestuur zijn taak naar behoren verricht. Niet wij. Het is hun werk’, zegt Ruijgrok.

En dus liep het na de weigering weer anders. Begin februari spraken Ruijgrok en Andriesse langdurig met U-blad verslaggever Erik Hardeman. Die schreef een verhaal over de slappe gang van zaken rond het verzoek aan de U-raad.

Maar dat was een ander verhaal dan het verhaal dat het tweetal hem had verteld. En ze weten ook waarom. ‘Er is door het college zware druk op het U-blad uitgeoefend om niet alles naar buiten te brengen’, zeggen ze. ‘Er staat nu dat Van Ginkel vrijwillig van publicatie afzag. Onzin. Het gesprek erover met de rector was pure intimidatie. Dat mocht niet in de krant.’

U-bladjournalist Hardeman bevestigt dat er onderhandeld is met het college van bestuur voor het stuk verscheen. ‘Hoe ze er lucht van hadden gekregen, weet ik niet. Maar opeens rezen er bezwaren tegen het verhaal. Er zijn dingen aangepast. In goed onderling overleg, zoals dat dan heet.’ Of hij het cursiefje schreef over de opvliegerige rector, wil hij niet zeggen.

Debye-directeur Gijs van Ginkel is inmiddels bijna met pensioen. Enkele weken geleden verscheen bij een Maastrichtse uitgever (Debye geldt in zijn geboortestad onverminderd als een held) het verboden boekje alsnog. Zonder de passages over de gang van zaken in Utrecht.

Die circuleren sinds deze week wel separaat in een in lichtblauwe kaft geniete versie op het Utrechtse laboratorium. Daarin staat ondermeer hoe decaan Van Koten van de bèta-faculteit vorig najaar per dienstbevel alle originelen van Van Ginkels bronnenstudie opeiste.

Van Ginkel heeft zojuist nog een allerlaatste troef in de kwestie ingezet. Deze week schreef hij de nieuwe minister van onderwijs Ronald Plasterk een brief met de vraag of die het voormalige Debye-instituut zijn naam wellicht kan teruggeven.

Kritisch emeritus-hoogleraar Ruijgrok verwacht daar niet zo veel van. ‘Ik had Plasterks opvatting over universitaire censuur interessanter gevonden.’

Martijn van Calmthout

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden