Schreefloos is de norm

Dat heeft de schreefloze letter niet, die is van deze tijd, overal even dik en heeft geen vlaggetjes. Het is zakelijk en neutraal. Het zijn letters die minder ballast of geschiedenis meenemen. Dat is altijd mijn stijl geweest: een vormgever moet niet zijn eigen boodschap willen meegeven. Hij moet neutraal blijven.'


Hij heeft de schreefloze altijd te vuur en te zwaard verdedigd. Toen hij een standaardwerk over Rembrandt moest vormgeven, stelde hij als broodletter de Univers voor van Adrian Frutiger, ontworpen in 1954. 'Wim, Rembrandt in een schreefloze letter, dat kan echt niet', riep de uitgever vertwijfeld uit. 'Hoezo niet', antwoordde Crouwel 'dit is toch een boek van nu over Rembrandt, niet een boek uit de 17de eeuw?' Maar hier schikte Crouwel in, de lezer kreeg de tekst in de klassieke Bembo aangeboden. 'Als ik een schreef gebruikte, dan altijd alleen de Bembo.'


Vooruit kijken, leven in het heden, 'Dat heeft me altijd meer beziggehouden dan het verleden.'


Hoewel de jaren vijftig in Nederland te boek staan als saaie burgerlijke jaren, is dat niet de perceptie van Crouwel. Hij beleefde in dat decennium zijn coming of age. 'Het was een fascinerende tijd. Er gebeurde van alles, beeldend kunstenaars, vormgevers, architecten, iedereen wilde samenwerken.' Rietveld, Aldo van Eyck, Willem Sandberg, Carel Visser. Ze zwierven door de nieuwe wijken van stedenbouwer Van Eesteren in Amsterdam-West. De Liga Nieuwe Beelden werd opgericht, het net gelanceerde blad Goed Wonen gaf dwingende voorschriften hoe je een eigentijds huis moest inrichten. Er was een sterk en breed gedragen geloof in het modernisme. 'De jaren vijftig waren de tijd van de vooruitgang, veel meer dan de jaren zestig.'


Crouwel had zijn thuis gevonden in het modernisme. 'Dat is de beweging van de 20ste eeuw geweest.' Toen in 1963 een aantal ondernemende creatieven een nieuw bureau op wilden richten, dat geen reclamebureau mocht zijn, was Crouwel een van de partners. Total Design heeft het ontwerplandschap van de jaren zestig en zeventig bepaald. Met Friso Kramer, Benno Wissing, Ben Bos, later Anthon Beeke. Ze maakten de identiteit van bedrijven als Rabobank, Randstad. Makro, ANWB en Schiphol. 'Ik heb er tot 1985 een stoel gehad, ook al was ik daar de laatste jaren minder vaak.'


Crouwel is vaak vereenzelvigd met Total Design. Zo zeer dat toen de publieke opinie zich tegen de zakelijke vormgeving van dat bureau keerde, Crouwel de gebeten hond was. Vrij Nederland-columniste Renate Rubinstein lanceerde in 1979 de term Nieuwe Lelijkheid, een pastiche op de Nieuwe Zakelijkheid. Crouwel 'Er was een debat in Paradiso, Amsterdam, waar ik fascist werd genoemd.'


Vormgever Piet Schreuders omschreef de stijl van Crouwel c.s. als 'misdadig'. De modernisten werden inhumaan genoemd, de Bijlmermeer - hoogtepunt van functionalistische stedenbouw - was een mislukking.


Nieuwe vormgevers kwamen op, die poëtischer en intuïtiever werk maakten dan Total Design.


'De jaren zeventig waren niet de beste tijd voor het modernisme', zegt Crouwel. 'Maar ik heb nooit getwijfeld, het verzet heeft mij gesterkt.' En hij vindt dat, ondanks dat in het modernisme ook dingen fout zijn gegaan, dat er dogma's zijn gegroeid, dat er nog altijd niet een echte stroming voor in de plaats is gekomen. 'Zeker niet het postmodernisme. Er is niets anders. We wachten nog steeds op een nieuwe stijl.'


Tot een van de grootste wapenfeiten van de man die leesbaarheid hoog in het vaandel heeft staan, behoort, cynisch genoeg, het ontwerp van een onleesbare letter. De New Alphabet, uit 1967, is met terugwerkende kracht een revolutionair ontwerp. De eerste letter die anticipeerde op machinale en digitale printtechnieken. 'Ik zag op een beurs in Duitsland de eerste elektronische zetmachine. Daar kwam een Garamond uit die slechts heel in de verte iets weg had van een Garamond. Het was een aangevroten letter, opgebouwd uit puntjes. Niemand had nagedacht over hoe je zo'n ontwerp in puntjes moest omzetten.'


De New Alphabet bestaat geheel uit rechte lijnen, geen ronde hoeken, een letter die zich prima hield in het machinaal geweld. Het sloeg in als een bom, zowel in negatief als positief opzicht: 'Ik werd over de hele wereld uitgenodigd om lezingen te geven.' Andere letterontwerpers pakten de New Alphabet op en maakten er leesbare varianten van. Tot zijn eigen verbazing werd de letter twintig jaar later hip bij Engelse muziekbladen. 'Toen heeft een Engelse lettergieterij een digitale versie gelanceerd.'


De letter is nog altijd hardcore Crouwel. De logica is hier genadeloos doorgevoerd, zelfs ten koste van leesbaarheid. 'Structuur is heel belangrijk in typografische vormgeving. Het moet je de weg leiden door de tekst. Het moet logisch zijn. Een boek is als een 3D-verschijning. Op bladzijde 66 gebeurt iets dat op bladzijde 4 al was aangekondigd. Dat moet de vormgeving ondersteunen, een vast stramien maakt dat je een brochure of boek beter begrijpt.'


De huidige ontwerptijd is niet echt zijn tijd. Nederlandse designers zijn succesvol, zowel op grafisch en architectonisch gebied als in meubelontwerp. Maar op veel terreinen ziet hij een soort 'nieuwe barok' ontstaan die hij niets vindt. 'Begrijp me goed, ik volg alles, ik zuig alles op, ik vind het fascinerend. Maar het verdrinkt af en toe in het decoratieve.'


Zijn ene zoon is vormgever, de ander architect - architectuur is Crouwels tweede grote liefde. Hij volgt alles nog en stilzitten is voor hem onmogelijk. 'Daar word ik zo chagrijnig van.' Hij leerde zichzelf na zijn pensionering op de computer werken en ontwierp onlangs nog een cover voor het hippe blad Wallpaper. Het Amsterdams Museum heeft hem gevraagd de Schuttersgalerij opnieuw in te richten, best een lastig klusje waar hij wel eens wakker van ligt.


'Ik moet echt afbouwen. Slapeloze nachten zijn slecht voor mijn gezondheid.'


Hij zou nu wel 25 jaar oud willen zijn. 'Het is zo'n interessante tijd. De nieuwe media hebben een groot veld aan nieuwe techniek blootgelegd. Je ziet dat vormgevers nog zoekende zijn. Er is verwarring. Maar er kan ook zo veel. Er is nog geen nieuwe heersende stijlopvatting. Het lijkt me fascinerend om nu aan het begin van mijn carrière te staan.'


Tot een van de grootste wapenfeiten van de man die leesbaarheid hoog in het vaandel heeft staan, behoort, cynisch genoeg, het ontwerp van een onleesbare letter. De New Alphabet, uit 1967.


'Enig houvast kan geen kwaad' Ontwerpen volgens Wim Crouwel

Vormgeving begint met lang nadenken om de onzin, zoals versiering en barokke uitglijers, buiten de deur te houden. Als je voor ogen houdt dat een rechte lijn de kortste verbinding is tussen twee punten, dan ben je al een heel eind op weg. Kromme lijnen gaan langs onnodige omwegen. 'Less is more' is nog steeds een belangrijke les van het modernisme. Grafische vormgeving moet vooral duidelijkheid nastreven en bestaat voor een belangrijk deel uit structureren van de aangeboden informatie.


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden