Schotse premier wil afsplitsing maar de koningin mag blijven

Voor het eerst heeft een Brits landsdeel een ‘routeplan’ dat kan leiden tot afscheiding. De Schotten zijn niet enthousiast...

EDINBURGH Qua kerstsfeer is Edinburgh vrijwel onverslaanbaar, hoewel het werk aan een nieuwe tramlijn dit jaar enig roet in het eten gooit. Rondom ‘The Mound’, de heuvel die de oude stad verbindt met het nieuwe deel, zijn bomen van top tot teen versierd met lichtjes. Het kasteel staat in de schijnwerpers en kinderen hebben winterpret op de tijdelijke ijsbaan.

Het is zoeken naar een typisch Schots element. De grote trekker is sinds enkele jaren de Duitse kerstmarkt, waar glühwein en braadworst niet zijn aan te slepen. Maar verderop aan Princes Street klinkt knalharde doedelzakmuziek. De firma Hector Russell is bekend als kiltmaker en verkoopt ‘authentieke’ Schotse producten.

Binnen liggen vooral souvenirs die vermoedelijk grotendeels uit China komen. Achter de toonbank staat een man in kilt. Erg Schots oogt hij niet met zijn bruine huidskleur. Hij heet Amit en komt uit India. ‘Dit moet ik dragen van mijn baas’, zegt hij verontschuldigend. Ja, hij hoorde iets over een onafhankelijk Schotland. ‘Daar heb ik geen mening over’, klinkt het diplomatiek.

Ver van alle toeristen, bij station Haymarket, is een winkel die zich ook specialiseert in ‘Highland dress’ en het verstellen van kilts en geruite rokjes. Zijn er nog mensen die dat dragen?

‘Ja, maar niet veel’, zegt de baliemedewerkster, druk met naald en draad. Haar accent verraadt evenmin Schotse wortels. Ze heet Anastasia, is 26, en komt uit Polen. ‘Schotten zijn heel aardig. Ze zeuren minder dan Engelsen’, meldt ze ongevraagd.

Schotland is het laatste decennium internationaler geworden door alle immigratie. De noordpunt van de Britse eilanden, die 5,2 miljoen inwoners telt, raakt steeds inniger verweven met Europa en de rest van de wereld.

Toch is er een proces gaande dat uniek is in de geschiedenis van het Verenigd Koninkrijk. Voor het eerst is er een landsdeel met een officieel ‘routeplan’ dat kan leiden tot afscheiding van Engeland, Wales en Noord-Ierland.

Althans, dit beoogt de Schotse deelregering. Sinds 1999 heeft Schotland een eigen parlement, dat sinds 2007 wordt gedomineerd door de Scottish National Party (SNP) van premier Alex Salmond. Onlangs presenteerde hij zijn langverwachte plan – 176 pagina’s – voor een referendum dat de keuze moet bieden tussen extra bevoegdheden voor Schotland of onafhankelijkheid.

‘Het is tijd dat de Schotse bevolking zich mag uitspreken over haar toekomst’, aldus Salmond (54). Zijn eigen voorkeur is helder: volledige afsplitsing.

In de praktijk zal er volgens hem niet vreselijk veel veranderen. Hij wil geen ‘muur, zelfs geen greppel’ bij de grens met Engeland. De koningin mag blijven, het pond sterling en vermoedelijk het leger ook.

Het probleem voor de SNP is echter dat zij geen meerderheid heeft om een referendumwet door te duwen. De andere grote partijen zijn tegen. Vandaar dat Salmond een datum voor de raadpleging wijselijk achterwege liet.

De gewiekste premier zal de druk op de oppositie echter opvoeren in de aanloop naar de volgende verkiezingen. Hij kan haar verwijten dat ze het volk een stem onthoudt. Een constante meerderheid van de Schotten is namelijk wel gecharmeerd van een referendum.

Volgens dezelfde peilingen zou de optie ‘onafhankelijk’ nu echter door hooguit 30 procent zonder aarzelen worden gesteund. Veel hangt af van de exacte formulering van de vraag, en wat de twijfelaars doen.

‘Ik zou graag in een onafhankelijk Schotland wonen’, zegt Dean Carry (17), een werkloze schoolverlater die al maanden vergeefs probeert een baan als automonteur te vinden. ‘Al mijn vrienden willen dit ook. Ik kan niet precies uitleggen waarom. Het is gewoon een gevoel, wij zijn een volk.’

Maar meer Schotten denken zoals Margaret Mackie, een juridisch secretaresse die buiten haar kantoor staat te roken. ‘Als je het twee jaar geleden had gevraagd, had ik direct ‘ja’ gezegd tegen onafhankelijkheid’, zegt ze. ‘Nu moeten we economisch eerst puinruimen. Maar ik vind dat de SNP het tot nu toe goed doet.’

De Schotse regering heeft nu reeds eigen bevoegdheden, bijvoorbeeld op het gebied van zorg, onderwijs en justitie. De SNP nam populaire – maar geldverslindende – maatregelen. Schotse patiënten betalen geen eigen bijdrage meer voor medicijnen, en het collegegeld voor studenten is afgeschaft.

Afscheiding lijkt ver weg, maar er is een breed gedeeld Schots verlangen naar meer autonomie. De Britse regering kwam hier onlangs aan tegemoet met voorstellen om de macht van Edinburgh uit te breiden. Bijvoorbeeld met de bevoegdheid de inkomstenbelasting met 10 procent te laten afwijken van het ‘Londense’ tarief.

‘Allemaal prachtig, maar voor veel mensen is dit niet het gesprek van de dag’, zegt Jim Graham (51). ‘In mijn kapperszaak klagen mensen over politici die rijk worden dankzij declaraties, en over de economie.’ Zelf is hij tegen onafhankelijkheid, hoewel hij geen beletsels ziet. ‘Als Denemarken het kan met evenveel inwoners, kunnen wij het ook.’

Dat is de vraag. Tot twee jaar geleden pochte Salmond over de ‘boog van voorspoed’ die kleine landen als Ierland, Schotland en IJsland met elkaar verbond. Dit lonkend vergezicht is intussen echter door de crisis verdrongen.

Een onafhankelijk Schotland was hoogstwaarschijnlijk niet in staat geweest zijn bankgiganten te redden. Onlangs werd bekend dat de Britse centrale bank vorig jaar in het geheim 70 miljard euro aan noodkredieten verstrekte om Royal Bank of Scotland (RBS) en Halifax/Bank of Scotland (HBOS) overeind te houden.

Eerstgenoemde bank is nu van de Britse staat, terwijl HBOS werd gedwongen tot een fusie met het Engelse Lloyd’s. De blauwe Schotse vlag wappert nog trots boven het hoofdkwartier op ‘The Mound’, maar de beslissingen worden tegenwoordig in Londen genomen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden