Schoonmakers zijn tekortgedaan, zegt de NS een jaar na de staking

Ze pikten het niet langer en voerden negen weken actie. De strijd is nog niet gestreden, maar het gaat beter.

Amsterdam - Schoonmaker Ahmed Bairi (32) en de inmiddels gepensioneerde personeelsdirecteur Kees Blokland (64) van de NS schudden elkaar amicaal de hand. 'Je bent zwaarder geworden', zegt Blokland. 'Geen tijd meer om te sporten', kaatst Bairi de opmerking terug. Beide mannen lachen.


De ontmoeting heeft plaats in de kantine van het schoonmaakpersoneel onder een perron in station Amsterdam Centraal. Er is veel veranderd sinds de wegen van de mannen elkaar een jaar geleden vlak voor het uitbreken van de staking in de schoonmaak voor het eerst kruisten. Samen blikken ze terug.


'De eerste keer dat ik Ahmed ontmoette, was toen hij vlak voor de staking met een clubje schoonmakers en mensen van het FNV naar ons hoofdkantoor in Utrecht kwam.' Blokland grinnikt als hij zegt dat die ontmoeting in een iets andere harmonie verliep dan vandaag. 'Als je Ahmed als tegenstander ontmoet, kan hij stevig optreden. Dat is niet aangenaam. Maar ik moet zeggen, hij had er alle reden toe.'


De schoonmakers waren naar Utrecht gekomen om aandacht te vragen voor hun slechte arbeidsomstandigheden. 'Als personeelsdirecteur van de NS was ik daar niet direct verantwoordelijk voor. De schoonmakers zijn in dienst van CSU, een bedrijf waaraan wij het schoonmaakwerk hebben uitbesteed.' Toch besloot Blokland, die zelf een verleden heeft in de schoonmaak, met de delegatie in gesprek te gaan.


Aanvankelijk probeerde de personeelsdirecteur van de spoorwegen de onvrede te pacificeren. Toen het voorbeeld van een bouwvallige kleedruimte voor de schoonmakers ter sprake kwam, liet de zelfverzekerde Blokland zich door Bairi uitnodigen persoonlijk poolshoogte te komen nemen. Hoe erg kon het zijn?


'Hij schrok er echt van toen hij hier kwam', zegt Bairi. Blokland trof een ruimte aan die de naam kantine niet verdiende. Er was geen keuken, geen verwarming. Emmertjes moesten voorkomen dat het lekkende dak de kleedruimte onder water zette. De schoonmakers beschikten slechts over een koelkast en een kookplaatje. De koffie uit de automaat, 20 cent per kopje, was niet te drinken.


En dan was de staat van de kantine nog een relatief klein ongemak. Het merendeel van de schoonmakers had vrijwel iedere maand minder uren op zijn loonstrookje staan dan ze in werkelijkheid hadden gewerkt. Bedrijfskleding was nauwelijks aanwezig. Zelfs schoonmaakhandschoenen, toch geen overbodige luxe voor mannen die kots en poepresten uit treinen verwijderen, moesten ze zelf kopen.


Maar het beeld van de kantine werd het beeld van de staking. Dit was dus de plaats die schoonmakers in het Nederland van 2010 innamen. Hoe had het zover kunnen komen?


'Laat ik vooropstellen dat wij dit als NS ook nooit hebben gewild', zegt Blokland. 'Maar ik realiseerde me ook dat ik als personeelsdirecteur van een opdrachtgever in de schoonmaak niet meer kon volhouden dat ik niet verantwoordelijk ben voor het personeel van ingekochte diensten. Indirect werken de schoonmakers toch voor de NS.'


Achteraf vindt Blokland dat de marktwerking in de schoonmaakbranche te ver is doorgeschoten. 'Ook bij de NS hebben we destijds te veel naar de prijs gekeken.'


De schoonmaakbranche is een vechtmarkt. Zesduizend schoonmaakbedrijven proberen te groeien in een markt die als geheel niet groeit. Jarenlang hebben opdrachtgevers daarvan geprofiteerd door de schoonmaakdiensten tegen steeds lagere tarieven in te kopen - zelfs onder de kostprijs. In die vechtmarkt kunnen schoonmaakbedrijven alleen overeind blijven door de werkdruk te verhogen, arbeidsvoorwaarden uit te kleden of simpelweg niet het aantal uren te leveren die in het contract zijn afgesproken. In veel gevallen gebeurden alle drie.


De problemen in de schoonmaaksector drongen bij het grote publiek pas door toen mannen als Bairi de moed opvatten zich openlijk uit te spreken over de misstanden in hun sector. Makkelijk was dat niet. In een interview met de Volkskrant vertelde de geboren Marokkaan vorig jaar bang te zijn dat hij zijn baan zou verliezen door zijn protesten. Nu is hij trots dat hij zich heeft geroerd.


'Ik had een collega met gaten in zijn schoenen, in de winter liep het water er zo in.' Voor de staking waren de schoonmakers zo bang om voor het minste of geringste ontslagen te worden dat de man het niet aandurfde bij zijn directe leidinggevende om nieuwe schoenen te vragen. 'Nu wel, en hij heeft ze gekregen ook.'


Het zijn de kleine overwinningen die de schoonmakers koesteren. Bairi beseft dat de strijd nog lang niet is gestreden. Want kapotte schoenen mogen nu dan worden vervangen, collega's die om medische redenen aangepaste schoenen nodig hebben, krijgen deze nog niet van de baas. En na de staking is er wel bedrijfskleding gekomen, maar er zijn nog steeds niet genoeg winterkleren voor iedereen.


Financieel zijn de schoonmakers ook niet heel veel wijzer geworden. Bairi rekent voor: 'Netto heb ik er 70 euro bij gekregen in de nieuw cao. Maar mijn abonnement voor het openbaar vervoer is dit jaar ook 30 euro duurder geworden.' Kosten die de schoonmakers nog steeds niet vergoed krijgen. En dan spreekt de schoonmaker nog niet eens over andere prijsstijgingen, zoals ziektekosten of de energierekening.


Blokland: 'Ik merk dat de schoonmakers zichzelf met de staking wel definitief op de kaart hebben gezet.' Hij is na zijn pensionering voorzitter geworden van een commissie die werkt aan een gedragscode voor goed opdrachtgeverschap in de schoonmaak, een initiatief van onder meer Schiphol en de NS. 'Om een einde te maken aan de doorgeschoten marktwerking.'


De conceptcode is bijna klaar. Het belangrijkste uitgangspunt is simpel. Bedrijven en instellingen die schoonmaakbedrijven inhuren, verplichten zich een eerlijke prijs te betalen. Dan kunnen schoonmaakbedrijven daadwerkelijk leveren wat ze beloven, zonder hun personeel uit te knijpen. Blokland noemt het 'fair trade aan huis'. Momenteel lobbyt de oud spoorwegman voor draagvlak in het bedrijfsleven. Een aantal grote bedrijven is al aan boord. Hij is optimistisch. 'Opdrachtgevers in de schoonmaak hebben veel vragen. Maar iedereen herinnert zich de staking. Dat helpt.'


Bairi en zijn collega's hebben de concepttekst voor de code nog niet onder ogen gehad. Toch hebben de schoonmakers er voorlopig vertrouwen in.


Waarom? Bairi wijst om zich heen. De muren van de kantine van de schoonmakers in Centraal Station staan weer mooi in de verf. Er is een nieuwe kleedruimte, zonder lekkages en met degelijke kluisjes. De schoonmakers hebben de beschikking over een keukentje gekregen. En last but not least, een nieuwe automaat, met heerlijke gratis koffie.


Dan knikt Bairi naar Blokland. 'Wij vertrouwen hem. Toen hij hier voor het eerst kwam, beloofde hij de kantine op te knappen. Tien dagen later gingen de werklieden al aan de slag.'


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden