ANALYSE

Schooladvies uitstellen? Daar gáán we weer, verzucht de historicus

Leerlingen van het Amstelveen College krijgen geschiedenisles. Beeld Guus Dubbelman / de Volkskrant
Leerlingen van het Amstelveen College krijgen geschiedenisles.Beeld Guus Dubbelman / de Volkskrant

Schaf de eindtoets in groep 8 af en verplaats het selectiemoment naar de middelbare school, adviseert de Onderwijsraad. Heeft het plan een kans, na een halve eeuw aan mislukte pogingen om het schooladvies uit te stellen?

Toen onderwijshistoricus Pieter Slaman donderdag het voorstel van de Onderwijsraad las om het schooladvies uit te stellen naar de middelbare school, bekroop hem een dubbel gevoel. Wat goed dat er opnieuw een poging wordt gedaan om het vroege voorsorteren van scholieren aan te pakken, schoot het door zijn hoofd. ‘Tegelijkertijd voelde ik scepsis: daar gáán we weer. De afloop laat zich bijna voorspellen.’

Nee, nieuw is het plan om het selectiemoment uit te stellen niet. Het advies van de Onderwijsraad is de zoveelste variant op een oud ideaal. De roep om scholieren pas op latere leeftijd in te delen op niveau, klonk al voor Nederland een ministerie van Onderwijs had.

In 1867 pleitte een Friese toezichthouder in het onderwijs voor één school voor alle 12- tot 16-jarigen om ongelijkheid tegen te gaan. ‘Waartoe toch die klove gegraven tusschen de vorming van verschillende menschen?’, vroeg deze J. ten Cate zich af in een pamflet.

Het tegengaan van ongelijkheid was ook de gedachte achter de middenschool, begin jaren zeventig. Eén schooltype voor alle kinderen tot 16 jaar om het ‘standenonderwijs’ te doorbreken. En toen dit onderwijstype, ingevoerd door Onderwijsminister Jos van Kemenade (PvdA), door zijn opvolger direct werd teruggedraaid, weerklonk hetzelfde verheffingsideaal begin jaren negentig in de zogeheten basisvorming.

Genegeerd en gestrand

Tot nu toe zijn alle plannen om leerlingen van verschillende niveaus langer bij elkaar in de klas te houden, genegeerd, vroegtijdig gestrand of afgeschaft. Hoe kan het dat het niet lukt om de selectie uit te stellen?

Onderwijshistoricus Slaman, verbonden aan de Universiteit Leiden, wijdde een apart hoofdstuk in zijn boek over honderd jaar onderwijspolitiek aan alle gestrande pogingen. Hij onderscheidt drie fronten waarop het fout gaat.

Ten eerste: de politieke verdeeldheid. Onder onderwijswetenschappers mag er al langer consensus bestaan dat het uitstellen van selectie een goede manier is om kansenongelijkheid tegen te gaan, onder politieke partijen is die er allerminst. Waar de PvdA van oudsher pleitbezorger is van de middenschool of variaties daarop, is met name de VVD faliekant tegen.

Slaman: ‘Liberalen zijn bang dat het de keuzemogelijkheid van ouders en kinderen beperkt. Zij willen een zo divers mogelijk aanbod.’ Wat de VVD niet expliciet zal zeggen, maar wat ook in hun weerstand doorklinkt, zegt de historicus, ‘is de wens om je binnen een school te kunnen terugtrekken in je eigen bubbel: tussen ons soort mensen’.

Scholen stribbelen tegen

Ook scholen staan over het algemeen niet in de rij voor grootse vernieuwingen: het betekent dat ze hun onderwijs volledig moeten omgooien. Neem de basisvorming. Begin jaren negentig werd deze hervorming, een soort middenschool ‘light’, ingevoerd door toenmalig staatssecretaris Jacques Wallage (PvdA). Alle middelbare scholen moesten hun leerlingen voortaan in de eerste paar jaar dezelfde veertien vakken aanbieden. Leerlingen moesten ook toetsen maken op hetzelfde niveau.

Slaman: ‘In de praktijk merkten scholen dat sommige leerlingen die wiskunde- of taaltoetsen niet aankonden. Scholen zaten in hun maag met hun slechte prestaties en gingen toch weer onderscheid maken op niveau.’ Er werd door de overheid niet ingegrepen, omdat de consensus was dat het onderwijs genoeg vernieuwingen te verstouwen had gehad, zegt Slaman. Na de eeuwwisseling werd de basisvorming afgeschaft.

Ook nu klinkt er gemor over het plan van de Onderwijsraad om de boel om te gooien. Zowel vanuit gymnasia, die bang zijn dat hun leerlingen straks onvoldoende worden uitgedaagd, als vanuit onderwijsvakbond AOB. Het steekt de vakbond dat leraren naar eigen zeggen nauwelijks betrokken zijn bij de totstandkoming van het advies. ‘Docenten willen graag werken aan het bestrijden van kansenongelijkheid’, zegt AOB-woordvoerder Rob Voorwinden. ‘Maar als je voor leraren gaat bepalen hoe ze dat moeten doen, hoef je niet op enthousiasme te rekenen.’

Overigens staan de verenigingen van schoolbesturen in het basis- en voortgezet onderwijs (PO-raad en VO-raad) wel achter het voorstel van de Onderwijsraad.

Tot slot zijn er volgens Slaman ook ouders die niet willen dat hun kind in een klas zit met alle niveaus door elkaar. ‘Via ouderraden kunnen zij druk uitoefenen op een school om kinderen toch op niveau in te delen. Dat gebeurde ook bij de basisvorming. Daar zaten niet alleen ouders tussen die hun kind op een zo hoog mogelijk niveau willen hebben, maar ook bezorgde en gefrustreerde ouders van leerlingen die slecht waren in wiskunde.’

Veelzeggend voor wat ouders en leerlingen zelf belangrijk vinden, is de populariteit van categorale scholen. De laatste jaren is juist dat schooltype, waar leerlingen slechts één niveau kunnen volgen, in trek. Toch klinkt maatschappijbreed ook de roep om kansenongelijkheid in het onderwijs aan te pakken steeds luider. De documentaireserie Klassen die onlangs werd uitgezonden, maakte de complexe problematiek invoelbaar voor een breed publiek.

Kans van slagen

Heeft het huidige plan van de Onderwijsraad, met al die tegenkrachten, kans van slagen? Ja, zegt Slaman. Wat het voorstel volgens hem kansrijker maakt, is de mogelijkheid voor leerlingen om binnen de brede brugperiode af te wijken van het standaardniveau. Wie meer uitdaging nodig heeft, kan onderwijs op hoger niveau volgen. Maar dat is dan meteen ook de achilleshiel, waarschuwt hij. ‘Het is voor leraren heel zwaar om binnen één klas onderscheid te moeten maken in niveaus.’

Om het plan te laten slagen, moet de volgende onderwijsminister wel stevig voor het nieuwe beleid staan, zegt de onderwijshistoricus. ‘Iemand die niet terugdeinst wanneer scholen of ouders beginnen over de vrijheid van onderwijs. Iemand die zegt: als je je er niet aan houdt, krijg je ook geen geld.’ Een forse breuk met het verleden, kortom.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden