Scholen met een tweede leven

Twee scholen in Amsterdam: de een in Nieuwendam is sinds kort een rijksmonument en niet meer in gebruik voor het onderwijs, de andere is net geopend in de nieuwbouwwijk De Aker en alvast voorbereid op de toekomst....

HET is nog vroeg in de zondag en toch hangt er al een dikke hasjdamp in café-coffeeshop Silvies aan het Wognummerplantsoen in Amsterdam-Noord. Er wordt gebiljart en getafelvoetbald. De levensgrote indianen in de caféruimte en de lambrisering van stammetjes hebben elke associatie met een school verdrongen.

Een paar dagen later, op een woensdagavond, schiet de eigenaar van Silvies, Ruud de Zwart, achter de tap vandaan. Hij heeft bij geruchte vernomen dat het café met sluiting wordt bedreigd. Wil in rust verder praten in het lokaal ernaast, een lege sportschool met spiegelwanden. 'Nooit hebben we subsidie gehad. Alle vrijetijd hebben we erin gestoken om het op te knappen. Als ze ons eruit knikkeren, zit het stadsdeel met een probleem. We hebben een huurcontract tot 2004. En waar moeten we heen?'

De Zwart heeft het gevoel dat hij en zijn jongerencentrum de zondebok zijn in Amsterdam-Noord, een stadsdeel waar de verveling op de loer ligt. Toen er ooit spuiten op het schoolplein werden gevonden, werd dat de cafébezoekers aangewreven. Ten onrechte, vindt De Zwart. Vorig jaar waren er twee politie-invallen. Daar stonden ze dan ineens, 20 man sterk, die een cordon trokken rondom het gebouw, 'alsof we criminelen waren, alsof hier allemaal zwart geld te halen was.'

De eerste keer vonden ze 23 pakjes, en moest het centrum een week dicht, de tweede keer helemaal niks. 'Handelen doen we geeneens. D'r hangt een bord met grote letters boven de ingang dat het verboden is. Die jongens halen het spul op het Waterlooplein en roken het hier op.' Daarom staat er een kokertje met vloeitjes op de bar, kunnen ze zelf hun jointje draaien.

'Toen we acht jaar geleden uit de studentenflat De Zilverberg moesten en hier kwamen, dacht de buurt dat we junken waren. Er woont hier om de hoek één junk, en die komt hier niet. Dat zegt genoeg. Het zijn vooral oude mensen die bezwaar maakten, maar ze waren verkeerd geïnformeerd. Nu weten ze beter.'

Hoewel de relatie met de buurt hersteld is, heeft Silvies zijn langste tijd gehad in de oude school. De school zal worden verkocht. Dan is het gebruikelijk dat de huurders het oudste recht hebben. Toch lijken het jongerencafé en de andere huurder, de marchingband ATM, weinig kans te maken. De gedachten gaan uit naar bejaardenwoningen of een bedrijvencentrum. Een ding is zeker, een school zal het naamloze complex op het Wognummerplantsoen nooit meer worden. Zo'n opknapbeurt heeft geen zin meer, meent het hoofd vastgoedbeheer van het stadsdeel Noord, Jos de Groot.

Hij noemt het langwerpige rode gebouw een kasteel, bij gebrek aan een betere typering. Een kasteel is nog niet zo slecht gekozen, want de oude school troont uit boven het tuindorp met zijn petieterige huisjes, hij heerst over een plein. De Groot: 'Het is een loei van een plein, veel te groot, ideaal om er appartementen op te bouwen.' Aangezien de school het stempel van rijksmonument heeft gekregen, is ook het plein min of meer heilig verklaard.

In de omschrijving aan Monumentenzorg staat dat het pand van algemeen belang voor de gemeente Amsterdam is vanwege de architectuurhistorische waarde. 'De massa is opgebouwd uit verschillende rechthoeken en deze vorm refereert naar de stijl van Frank Lloyd Wright, maar ook de Amstedamse School is herkenbaar. De lokalen liggen aan de achterzijde van het gebouw. De kwaliteit van de gevelcompositie is zeer goed te noemen.'

Als de muren niet uit een vlammend rode baksteen waren opgetrokken, zou je zweren dat het een gebouw van Dudok was, met zijn sterke grafische belijning, de platte luifels, en de laddervormige raamstroken die de gesloten façade doorbreken. Maar nu staat er achter de naam van de architect uit 1925: Publieke Werken. Ooit gebouwd als dubbele christelijke school voor gewoon lager onderwijs, centraal gelegen aan de rand van het tuindorp Nieuwendam. Daarna zat er een tijdje de slagersvakschool in, nu is het gebouw in afwachting van een nieuwe eigenaar. Want het stadsdeel heeft besloten al zijn onroerend goed af te stoten waar het strikt genomen geen bemoeienis mee heeft. Alleen al de scholen, vijftien stuks schat De Groot, zijn de laatste jaren verkocht en omgebouwd.

Toen het tuindorp begin jaren twintig werd gesticht achter de dijk, was het een wijk waar veel havenpersoneel (van de NDSM en de Amsterdamse Droogdok Maatschappij) ging wonen. De school vormde samen met de kerk de bakens in de wijk. De bevolking vergrijsde, de scheepswerven sloten en een voor een raakten ook die imposante schoolgebouwen werkeloos.

Maar het tij keert, constateert De Groot. Langzaam maar zeker ontdekken de jonge gezinnen de charme van het tuindorp, en dan vooral de pittoreske Nieuwendammerdijk met zijn houten huisjes. Bovendien is de procedure in gang gezet om het tuindorp, dat ooit het mooiste dorp van Europa werd genoemd, tot beschermd stadsgezicht uit te roepen.

Voor de school aan het Wognummerplantsoen heeft dat in principe geen consequenties. Wel de status van rijksmonument. We zijn aan handen en voeten gebonden, zegt De Zwart van Silvies, niks mogen we aan die muren veranderen. Alle eigenhandig getimmerde afdakjes boven de banken zien er dan ook uit dat ze zo gesloopt kunnen worden zonder het gebouw te beschadigen. Anders wordt het, denkt hij, als er bejaardenwoningen of appartementen in worden gevestigd. 'Wat moet je dan met die schoolgangen en met de trappenhuizen? Je doet de plattegrond van het gebouw geweld aan.' De Groot beaamt: 'Het gaat helemaal op zijn kop.'

In de nieuwbouwwijk De Aker, onderdeel van het stadsdeel Osdorp, wijzen twee kinderen op straat ons de weg. De school zou anders niet zijn opgevallen. Het schoolgebouw is onderdeel van een rijtje woningen dat nog maar net is opgeleverd in een buurt die is vernoemd naar bergtoppen. Aan de Brenner staan rug-aan-rug-woningen, telkens onderbroken door een verticale houten lijst die vanaf het dak tot op de grond doorloopt. Dat voorkomt dat de buren bij elkaar binnenkijken.

Een blok is breder. Dat is de schoolwoning met een binnenstraat tussen de lokalen. 'We hebben hem op de tekentafel doormiddengezaagd', zegt de architect Aad Lambert, 'anders haalden we niet het aantal van veertien klassen.'

De schoolwoning is een nieuw verschijnsel in de stad, althans voor Amsterdam. Zaanstad en Alkmaar zijn de hoofdstad in het experiment voorgegaan. Het grote verschil met 'het kasteel' op het Wognummerplantsoen is dat de school zichzelf letterlijk en figuurlijk wegcijfert. Het onopvallende uiterlijk noemt de architect een kwaliteit. Want als de kinderen zijn doorgestroomd naar het middelbaar onderwijs, vijftien jaar schat het stadsdeel, kan het gebouw met een paar kunstgrepen veranderd worden in woningen. Dan blijft het niet zo'n lastig te slijten obstakel als de monumentale schoolgebouwen uit het begin van de eeuw.

0 ET alternatief was een noodscholencomplex geweest, zegt de architect. Maar omdat de hedendaagse nieuwbouwwijken, en de Aker is daar een van, zorgvuldig zijn vormgegeven, tot in alle details, zou het storend zijn geweest als er in het openbaar groen een paar les-containers zouden zijn geplant. De dependance is nu betaald uit het noodscholenbudget.

De Aker is een gemiddelde Nederlandse nieuwbouwwijk. Dat betekent: bijna uitsluitend grondgebonden woningen, waar gezinnen op afkomen. Ruim en groen. Zoals tuindorp Nieuwendam er bij stichting begin jaren twintig uitzag. Maar elke nieuwbouwwijk ontkomt op zeker moment niet aan veroudering, aan nieuwe behoeften omdat oudere kinderen andere voorzieningen vragen (hangplekken, jongerencentra) en ten slotte de wijk uitgaan. Dan staat daar ineens die school, als een archeologische vondst in een vergrijsde buurt.

Frans Durian, die zich voor de komst van de stadsdelen in Amsterdam bezighield met de scholenplanning, houdt voor de hoofdstad 20 kinderen op 100 woningen aan. Maar in sommige wijken ligt dat aantal hoger. Geindriedorp aan de rand van Zuidoost, kende een hoger gemiddelde, beleefde een piek, die snel opkwam en snel afvlakte. Badhoevedorp daarentegen kenmerkte zich juist door een glijdende ontwikkeling, een langzaam stijgende behoefte aan klaslokalen die ook weer gestaag daalde.

Voor de nog te bouwen wijk IJburg in het IJmeer ligt het scenario al klaar. Daarvoor is berekend dat er juist meer behoefte zal zijn aan scholen voor het voortgezet onderwijs, waarbij dan een paar lokalen zullen worden ingericht als basisschool. 'Zo gebruiken we de gebouwen efficiënter.' De school deint met de wijk mee.

De luxe noodschool in De Aker is op zijn nieuwe bestemming voorbereid. Er kunnen acht woningen in gevestigd worden met een royale binnenmaat van 140 vierkante meter; het zijn in principe casco's, die zich makkelijk laten indelen in werkruimte beneden en wonen boven. In dat geval verandert de huidige spiltrap van een vluchtweg, die de brandweer heeft geëist, in een interne verbinding. Ook de twee ronde speellokalen op de kop van het gebouw kunnen een nieuw leven gaan leiden, als atelierwoningen. En de binnenstraat, die nu als een lichte gang tussen de lokalen loopt, is akoestisch en functioneel voorbereid om door te gaan als wintertuin.

0 N de voormalige school aan het Wognummerplantsoen is het graniet van die gangen bedekt met Novilon. Lokalen zijn doorgebroken, ingericht als sportschool of als bar. Ook deze school leidt een tweede leven, en de gebruikers zijn er gelukkig mee. De Zwart begrijpt nog steeds niet waarom politie en stadsdeel het op hem en zijn Silvies gemunt hebben. 'Er is nergens een plek in Noord waar Marokkanen, Antillianen en Turken zo gemoedelijk bijeenkomen. Na 23 uur moeten we dicht: wat voor overlast geven we in vredesnaam?' Hijzelf dankt de baan in dit centrum aan Maatwerk, die zo werklozen weer terughelpt in de maatschappij.

Boven Silvies repeteert Ruud Post met zijn band. 'Jongens, kan het even stil zijn', gebaart hij richting twee oudere jongeren, die aan hun gitaar plukken. Een band zonder naam nog, met rock 'n roll en Beatles-muziek op het repertoire. Ze huren een avond per week de ruimte van de marchingband. Post komt niet uit Noord maar uit Osdorp en heeft, zegt hij, jaren gezocht naar een geschikte oefenruimte. 'Dit is, na alles wat ik gezien heb, perfect, daar kom ik graag voor uit Osdorp. Voor een geschikte ruimte doe je een hoop. Als we hier uit moeten, zou ik het in Amsterdam niet meer weten.'

Buiten, op het schoolplein, lijkt de stilte oorverdovend. Nieuwendam slaapt. Achter die enorme rode ex-christelijke schoolgevel leeft het, alleen niet op de manier zoals in 1925 is voorzien. In De Aker zal de school straks zijn opgeslokt door de wijk, onherkenbaar. Maar dat was geprogrammeerd.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden