Schnitzlers Reidans ode aan liefdeloosheid van de liefde

Reidans van Arthur Schnitzler door het Noord Nederlands Toneel. Regie: Teuntje Klinkenberg. Machinefabriek, Groningen t/m 21 januari. Tournee...

Het gammele tafeltje, de wankele stoelen en de houten dansvloer, omlijst door rode gordijnen, doen denken aan een rokerige kermistent. Zo'n morsig café of bordeel aan de zelfkant van het statige Wenen, waar het vrouwelijk deel van de burgerij honderd jaar geleden nog in corsetten gekleed ging. Hier viert de lust hoogtij, de zucht naar zinnelijk genot .

Een soldaat gluurt naar een hupse meid op de dansvloer. Hij spreekt haar aan en grijpt zijn kans in een hoek van het etablissement. Even later stort hij zich op een terughoudend dienstertje, dat we daarna zien bezwijken voor de avances van een jonge meneer in het huis waar ze dient.

Arthur Schnitzler schreef met Reigen, vertaald als Reidans, een vernuftig geconstrueerde reeks van kortstondige ontmoetingen tussen man en vrouw. Telkens ontmoet één van de twee een volgende partner, tot de laatste heer uit de keten het aanlegt met het meisje uit het begin. Dan is de cirkel rond.

Als tijdgenoot van Ibsen en Freud wilde Schnitzler in het Wenen van het fin de siècle ruimte geven aan de menselijke instincten die binnen de toen heersende cultuur maar liever werden verdoezeld. Natuurlijk trapte hij op lange, zedige tenen: toen het stuk na twintig jaar eindelijk werd opgevoerd, wekte het zoveel tumult dat het werd verboden.

Schokken doet het verhaaltje inmiddels niet meer. Verliefd of ronduit begerig storten de partners zich in heimelijke ontmoetingen, verliezen zij zich in een terloopse wip. We horen hun gesprekken vlak voor en na de geslachtsdaad; nu eens hebben de heren de macht door na de paring geen zweem belangstelling meer te tonen, dan weer zijn het de dames die hun eisen stellen en vlagen van dichterlijke romantiek de bodem inslaan.

Teuntje Klinkenberg regisseert het stuk nu bij het Noord Nederlands Toneel en zoekt het in luchtige spot, zwierend als het Weense walsje uit het begin waarin onbeholpen dissonanten doorklinken. Als wervelende dansers houden de spelers de vaart erin, op dat sobere kermistoneeltje waar na twee uur alleen wat kledingstukken en lege glazen rondslingeren als restanten van loze illusies.

Gelukkig houdt Klinkenberg zich verre van actualisering. De oude vertaling van mevrouw Von Ammers-Küller, waarin mannen vrouwen zo 'verrukkelijk dom' vinden en men elkaar treft in een chambre séparée, klinkt nog uitnemend. De toon sluit mooi aan bij de quasi kuise aankleding: hooggesloten blousjes en stevige witte directoires. Hoewel de rokjes superkort zijn, wordt er geen intiem lichaamsdeel getoond.

Voor de daad zelf vond Klinkenberg een raak beeld, dat met kleine variaties terugkeert: de muziek zwelt aan en walsend, swingend of elkaar beklimmend, zien we de koppels in een korte, heftige paringsdans. Lichtstrepen op de houten vloer wekken associaties op met zonlicht dat tijdens een opwindende siësta door de jaloezieën gluurt.

De jonge ploeg van het Noord Nederlands Toneel houdt zich voorbeeldig staande, al weten de spelers nog geen weg met de nuance. De nerveus acterende Christo van Klaveren, een nuchtere Fabiënne van Meersen en de overenthousiaste Dries Vanhegen houden het op één kleur. Rogier Schippers en Sofie Sente komen wat verder, met Patrick Deleu op kop als de onkreukbare graaf die zich stijf als een stok laat verleiden, waarmee hij ernst paart aan ironie.

Eenzaam zijn ze allemaal, van liefde is geen sprake in deze satire op de sexuele begeerte. Met heren die spreken van verliefdheid terwijl ze met hun ogen de kortste weg zoeken naar borsten en kruis, en vrouwen die pas na het samenzijn verslingerd raken aan dat plotseling ongeïnteresseerde heerschap, is het een amusante, luchtige ode aan de liefdeloosheid van de liefde.

Marian Buijs

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden