Schlingensiefiaans

Het Holland Festival brengt een hommage aan de overleden regisseur Christoph Schlingensief. Zelfs van zijn eigen sterven maakte de Duitser theater. 'Wie nog durft te zeggen dat hij zijn ziekte heeft uitgebuit, die diskwalificeert zichzelf.'

Het begint lekker overzichtelijk. Acteurs Issoufou Kienou en Mamounata Guira zetten een swingend nummer in, en even zou je je kunnen voorstellen dat je hebt ingetekend voor een sfeervol avondje muziek uit Burkina Faso. Even maar. Dan komt er vanuit de achtergrond een chic geklede blanke dame naar voren die weliswaar wat verontschuldigende gebaren maakt, maar wel heel duidelijk van zins is een einde te maken aan dit fijne muzikale samenzijn, omdat zij kennelijk vindt dat ze iets belangrijks te zeggen heeft. En dan barst het los, Via Intolleranza II, de laatste voorstelling van de Duitse kunstenaar Christoph Schlingensief, een spektakel dat bijna niet bij te houden is.


Christoph Schlingensief overleed in augustus 2010, een paar maanden na de première in mei van dat jaar. Maar waar mogelijk, wordt zijn eigenzinnige oeuvre nog volop gespeeld en getoond. Via Intolleranza II, net nog in het prestigieuze Berlijnse festival Theatertreffen, is inmiddels onderweg naar Amsterdam waar ze deel uitmaakt van een hommage die het Holland Festival Schlingensief bereidt. Een tiental van zijn films is er te zien en last but not least: de ReadyMadeOperMea Culpa, openingsvoorstelling van het Festival.


Mea Culpa, van toneelgroep het Burgtheater, werd deze winter in Wenen enthousiast ontvangen, Berlijn onthaalde Via Intolleranza II afgelopen weekeinde op een warm applaus. 'Een wilde collage die indruk maakt met zang, dans en monoloog', probeerde de Süddeutsche Zeitung over die laatste.


Altijd lastig en typisch Schlingensief: nauwelijks te vatten in een paar kernachtige frasen, het werk van deze eigenzinnige, energieke, grappige, ernstige, geëngageerde man. Voormalig enfant terrible van de kunsten, die zich met volle overgave wijdde aan film, performance, theater, opera, beeldende kunst; disciplines die hij ook met elkaar verbond, onderwijl onvermoeibaar politiek-maatschappelijke kwesties aansnijdend. Leven en werk waren één. Totdat hij werd geveld.


Eredienst

Schlingensief had longkanker, hij werd maar 49 jaar. Nadat de ziekte in 2008 bij hem werd geconstateerd, besloot hij al snel zich niet af te zonderen maar zijn ziekte theatraal de wereld in te slingeren, met al zijn angst, woede, twijfel, hoop en verdriet erbij. Het Holland Festival introduceerde hem in Nederland met zijn Eine Kirche der Angst vor dem Fremden in mich, waarin die thema's pontificaal centraal stonden. Het werd een opvoering in een groteske collage van bonte rituelen uitgevoerd door een keur van kleurrijke peronages. Iedereen werd onderdeel van een soort mystieke eredienst; gezond en ziek, gehandicapt of niet, verschillend van huidskleur, oud en jong en zonder uitzondering bijzonder uitgedost.


Ongetwijfeld kon Schlingensief onuitstaanbaar zijn - zo neemt hij zichzelf in zijn voorstellingen op de hak, als overdreven gedreven type dat op gegegeven moment ook niet meer weet welke kant het op moet - maar mensen die met hem werkten, benadrukken vooral zijn innemendheid. Een charmante, inspirerende en gevoelige figuur, wiens werk nooit repertoire wordt, omdat hij er zo'n belangrijk deel vanuit maakte dat het zonder hem niet gaat.


Met dat gegeven op de achtergrond besloot het Holland Festival dit jaar nog tot een eerbetoon - een waardevol gebaar ook. Iedere voorstelling op zich blijft een beeldbombardement vol verrassingen en onverwachte wendingen, maar wie wat vaker Schlingensief ziet, herkent een heel aantal elementen, waardoor je het ook als een eenheid kunt gaan waarderen.


Nooit wil het werk pleasen. Net als je bij Via Intolleranza II ongemerkt mee gaat bewegen op de muziek, gebeurt er op toneel iets waardoor het opeens niet meer lekker klinkt, en er van alles gaat schuren. Denkbeelden botsen, eenlingen proberen zich een weg te banen door een chaotische wereld, acties en veronderstellingen (mogen) worden gewantrouwd, verval dreigt overal.


Burkina Faso

Het stuk wordt gespeeld door acteurs en muzikanten uit Burkina Faso en Duitsland, en kwam voort uit een langgekoesterde wens van Schlingensief: het opzetten van een operadorp in Afrika. Het continent fascineerde hem al tijden. Maar ook wilde hij onderzoeken: waarom willen we steeds het Afrikaanse continent helpen, terwijl we onszelf al lang niet meer kunnen helpen? Door de omstandigheden zag hij zich genoodzaakt vaart te zetten achter het plan.


Resultaat: inmiddels wordt er hard gewerkt aan Remdoogo, operadorp ten noordoosten van Ouagadougou, de hoofdstad van Burkina Fasso. En inmiddels is er dus Via Intolleranza II, losjes gebaseerd op de geëngageerde opera Intolleranza 1960 van de Italiaan Luigi Nono, voorzien van Afrikaanse context en gemaakt met tien Burkinabé, allemaal professionele perfomers.


Via Intolleranza II kent een hoop komische confrontaties, vooral daar waar de regisseur vraagtekens zet bij zijn eigen concept. Schlingensief was alom aanwezig bij de totstandkoming van de voorstelling, maar Stefan Kolosko speelt hem, gekweld door pijnen en zuurstoftekort, gedreven door zijn ideeën.


Waar je blik in andere producties menig keer blijft haken achter een onorthodoxe verschijning, is dat in deze Intolleranza minder aan de hand. Het opvallendst is misschien Amado Komi, een 32-jarige acteur en komiek. Hij heeft de fysiek van een joch van een jaar of 12. Maar hij is gewend aan het toneel en speelt met de verwarring die hij oproept.


Alles bij elkaar genomen is dit misschien wel de toegankelijkste voorstelling van allemaal; als je tenminste afstapt van het idee dat je het stuk scène voor scène wilt volgen, ontleden en begrijpen. En bereid bent te ondergaan.


Wenen

Dramaturg Carl Hegemann werkte veel samen met Schlingensief, ook aan Mea Culpa; Eine ReadyMadeOper bij het Burgtheater. Het is januari van dit jaar, als hij met acteur Joachim Meyerhoff meteen na een opvoering in Wenen aanschuift in het theatercafé om even te praten over de productie.


Meyerhoff speelt Schlingensief. In de oeruitvoering was de regisseur nog aanwezig; hij hield een betoog in zijn eentje, vóór het doek. Inmiddels is dat op band opgenomen en is zijn stem nog steeds hoorbaar. 'Het is voor ons - achter dat doek - alsof hij er nog staat. Dat is even mooi als intens droevig.


Hegemann: 'Het gebeurt niet vaak: dat er wordt gesproken over de dood vanuit het perspectief van de stervende. Je hoort van vrienden en familie over hoe men omgaat met sterven. Of in het algemeen, over de dood als cultureel fenomeen; maar dat iemand spreekt vanuit zijn eigen perspectief over iets onvoorstelbaars dat we bij wijze van spreken allemaal nog voor ons hebben - dat is nog al wat. En het is verre van gemakkelijk, maar het maakt een mens toch gelukkig dat het niet allemaal verdrongen wordt.'


Het is dan de eerste keer dat ze het stuk in Wenen opvoeren zonder Schlingensief. Meyerhoff geeft hem gestalte. 'Je hebt zo de mogelijkheid om iemand een avond lang heel na te zijn. Toen hij er nog was, was dat soms bijna te veel; aan de ene kant verschrikkelijk, en tegelijkertijd ook prachtig. Zo prachtig - ik zou eigenlijk nooit gedacht hebben dat theater zoiets kan bewerkstelligen.'


Mea Culpa kwam na Eine Kirche der Angst en raakt nog steeds aan ziekte en dood. Tegelijkertijd is het lichter van toon dan de voorganger, die tempel vol beelden van vrees en vreemde figuren, en voor 'een Schlingensief' nog best gestructureerd.


De 'handeling' van de opera (de muziek loopt uiteen van Wagner tot Sheryl Crow) begint in een kliniek, alwaar patiënt Christoph een behandeling ondergaat. Zijn geliefde is er, en een heel aantal mede-patiënten, en verplegend personeel; ook al weer goed voor een hoop gedoe dat uit de hand loopt als Christoph de repetities van Wagners Parsival gaat leiden als onderdeel van het culturele dagprogramma. Uiteindelijk bekent hij schuld te hebben aan de chaos. Als in het slotgedeelte figuren van gene zijde Christoph willen komen halen, is hij daar nog niet helemaal klaar voor.


Ook in Mea Culpa aloude Schlingensief-elementen; 'bekende' acteurs en amateurs uit vorige stukken, de filmfragmenten, verwijzingingen naar de Fluxus-beweging en Joseph Beuys, naar het katholieke geloof, de Parsival-enscenering in Bayreuth - in zeker opzicht een traumatische ervaring.


En er zit weer hoop in, zeggen dramaturg en acteur, tijdens repetities werd er weer echt gelachen. Opeens deed hij dan zo'n typisch Michael Jackson-dansje, onnavolgbaar, met zuurstofapparaat en al. Meyerhoff: 'We wilden geloven in zijn genezing. Of Christoph het zelf deed, is moeilijk te zeggen. Maar dat geloof heb ik wel in mijn spel gelegd.'


Schlingensief was er uiteindelijk vrijwel de hele tijd bij, in de coulissen. 'Hij heeft ervan genoten, het was ook bevrijdend, alle betrokkenen hielden van het stuk, hij kon het laten gaan en hoefde eindelijk een keer niet zo heel erg op zijn hoede te zijn.'


Verjaardag

Omdat Meyerhoff Schlingensief speelt, is het niet onmogelijk het stuk te hernemen, al is het met een zo diverse cast wel moeilijk. Meyerhoff: 'Het zou mooi zijn als je toch kon blijven laten zien dat hij écht iets heeft néérgezet. Want zo heeft hij, met zijn ongelooflijke gevoel voor theater, met zijn ziekte ook weer een rol gecrëeerd. Het was óók een rol.'


Hegemann: 'Als persoonlijk document is het behoorlijk universeel. Onontkoombaar. Eenieder worstelt met de doodsangst. En wie nog durft te zeggen dat hij zijn ziekte heeft uitgebuit, die diskwalificeert zichzelf.'


Het zou misschien een mooi idee zijn om ieder jaar, rond een bepaalde datum een Schlingensief op te voeren, mijmeren ze hardop. Misschien met z'n verjaardag, 24 oktober. 'Zodat iedereen weet: dan kan ik geen afspraken maken, dan is Mea Culpa'.


Mea Culpa, openingsvoorstelling van het Holland Festival, 2 juni in het Muziektheater, Amsterdam.

Via Intolleranza II, Festspielhaus Afrika, 4 t/m 6 juni, Westergasfabriek Zuiveringshal West, Amsterdam. hollandfestival.nl

------------------

Vóór Christoph Schlingensief actief was in het theater, draaide hij bijna ieder jaar een film. Kenmerkend voor zijn films zijn een spontane manier van acteren, enige mate van anarchie en een licht agressieve weergave van gebeurtenissen. In Het Ketelhuis zijn zeven ondermeer langere films te zien en een uitgebreid interview met Schlingensief.


100 Jahre Adolf Hitler is het eerste deel van de Deutschlandtrilogie van Schlingensief, over de hereniging van de twee Duitslanden als slachtfeest. In The African Twin Towers (foto links) mengt de regisseur thema's als de Duitse koloniale schuld en de aanslagen in New York. Films in Ketelhuis 2, Amsterdam 2 t/m 8 juni. ketelhuis.nl


------------------

1960-2010

Christoph Maria Schlingensief werd op 24 oktober 1960 geboren in Oberhausen in een katholiek nest.


Na een start in de film debuteert Schlingensief in 1993 als theaterregisseur, met 100 Jahre CDU - Spiel ohne Grenzen bij de Volksbühne Am Rosa-Luxemburg-Platz in Berlijn. Hij wordt er huisregisseur, en verwezenlijkt ook spraakmakende kunstprojecten buiten het theater, vaak politiek geladen zoals Mein Filz, mein Fett, mein Hase, een 'Theateraktion'. Die laatste komt hem op een arrestatie te staan vanwege opruiende (kunstzinnige) teksten tegen politici.


In 2001 baart ook zijn Hamlet opzien, een enscenering met neonazi's. Drie jaar later maakt hij in Bayreuth 2004 zijn eerste opera: Parsifal, die met zowel gejuich als boegeroep ontvangen wordt.


In 2005 presenteert hij op het Reykjavik Art Festival het eerste deel van zijn project Der Animatograph, 'eine begehbare Fotoplatte'; een soort draaibaar toneel, waarop hij elementen uit film, theater, opera en (politiek-maatschappelijke) actie met elkaar versmelt.


Op 21 augustus 2010 sterft hij, aan de gevolgen van longkanker. In 2009 was hij getrouwd met zijn vriendin Aino Laberenz, kostuumontwerpster met wie hij al jaren nauw samenwerkte.


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden