Schitterende schortjes ****

Zeven architecten moesten samen in een keurslijf, vond ontwerpbureau West 8, om het Rotterdamse Nieuw Crooswijk te vernieuwen. Dat was even slikken. Maar het werkt.

Architectuur


Wandeloord - Nieuw Crooswijk. ****


Stedenbouwkundig ontwerp: West 8. Architecten: Liesbeth Brink, Drost en Van Veen, Geurst en Schulze, Hans Kollhoff, NL architects, JSA en De Zwarte Hond.


'Schortjesarchitectuur' is een scheldwoord. Maar in de Rotterdamse wijk Nieuw Crooswijk verliest dit begrip misschien zijn nare klank. De zeven architecten die hier het buurtje Wandeloord hebben herbouwd, mochten alleen maar buitenkanten ontwerpen. Schortjesarchitectuur dus, inderdaad, en toch heeft het iets groots opgeleverd. Met dank aan West 8, bureau voor stedenbouw en landschapsarchitectuur, dat dit keurslijf bedacht en tot de laatste steen regisseerde. Zo is een krachtig geheel gesmeed, een zegen voor de stad.


Nieuw Crooswijk, een wijk van circa 2.100 woningen, was eind vorige eeuw al sterk verpauperd. Kaalslag en nieuwbouw leek de enige optie. Volgens het plan van West 8 uit 2004 ging alles op de schop. Krappe straten maakten plaats voor statige lanen en lommerrijke dwarsstraten. Alle woningbouw werd gedacht rond binnenhoven met parkeergarages.


Bovendien ging West 8, meer dan gewoonlijk, op de stoelen van de architecten zitten. Dit bureau bepaalde precies de bouwvolumes én de plattegronden. En het bouwmateriaal was voorgeschreven: baksteen, liefst rijk versierd, omdat dat Nieuw Crooswijk vanouds kenmerkt. Dat bestond uit schortjesarchitectuur, rond 1900 gebouwd door aannemers wier bouwblokken elkaar in vormenrijkdom beconcurreerden. Zoiets moest nu in eigentijdse vorm worden herhaald.


Zo veel bedilzucht is voor architecten even slikken. Maar het werkt. Dat bewijst Wandeloord, het eerste buurtje van Nieuw Crooswijk dat volgens dit plan van West 8 is gerealiseerd. Het telt 600 woningen en heeft twee gezichten. Aan de Boezemlaan, de oostgrens van de wijk, staan torenhoge appartementsgebouwen. Rug aan rug daarmee, aan dezelfde binnenhoven, staan gezinshuizen en herenhuizen. Al deze gebouwen zijn, per pand, beurtelings ontworpen door een van de zeven architecten. Dat leidde tot een uitbundigheid die het oude Nieuw Crooswijk evenaart.


Goede schortjesarchitectuur, zo blijkt, kan prachtig zijn. Drost en Van Veen ontwierpen zelfs een speciale baksteen, met twee bolletjes erop - door de metselaars grappend 'tieten' gedoopt. Hiermee zijn sierlijke patronen geweven over hele gevels heen. Zij ook maakten schitterende ingangspartijen: hoge, gestileerde deuren omrand door indrukwekkend metselwerk.


Liesbeth Brink koos voor een andere strategie: zij ontwierp een bloemmotief in plaatstaal, waarmee zij haar fraai gemetselde portieken versierde. Geurst en Schulze, uiterst ervaren baksteenbouwers, munten vooral uit door zorgvuldigheid. Zij maakten een geste naar het enige vrijstaande bouwblok, seniorenflat Nieuw Trapezium, ontworpen door Hans Kolhoff. Dat is een soort kasteel, vol pilasters en timpanen. Geurst en Schulze beantwoorden dat vormenspel subtiel door torentjes te maken met dezelfde zadeldaken.


Niet iedereen kan met baksteen overweg. Dat toont bijvoorbeeld NL architects, die dan ook vooral aan het gezelschap was toegevoegd om voor extra spektakel te zorgen. Dit bureau bedacht de groene TinTintoren, waarvan de bovenste verdiepingen vervaarlijk boven de stoep naar voren hellen. Een blikvanger, zeker, maar hij heeft wel een vlakke, harde huid. Hun straatgevel mist de aaibaarheid die baksteen zo aangenaam kan maken. Maar hier bewijst zich dan het slimme van West 8: hun stedenbouw laat dat moeiteloos toe. Doordat de buurt zo'n sterke eenheid vormt, kunnen een paar zwakke plekken weinig kwaad.


De Catharina van Zoelenstraat bevestigt dit nog op andere wijze. Hier staan die gezinswoningen met voortuintjes te pronken. De variatie is al even groot, maar de panden zijn verwant door hun hoge achterburen. De bolletjes van Drost en Van Veen volgen alleen net andere patronen. De stalen sierroosters met bloemmotief van Brink komen nu terug als balkonhekjes. Tegelijk vormen de huizen onderling een eenheid. Dat komt hier niet zozeer door de standaardmaten en een hoge plint - de werkzame middelen bij de Boezemlaan - maar door de strak geregisseerde buitenruimte. De stoepen kregen strakke vormen en de voor-tuinen zijn verhoogd en ommuurd.


Wandeloord lijkt zo een pleidooi om stadsvernieuwing drastisch aan te pakken met kaalslag. Toch is dat niet de essentie van het plan. Dat blijkt nu de crisis zijn tol eist. De plannen voor Nieuw Crooswijk zijn inmiddels bijgesteld. Er komt minder sloop en er wordt gerenoveerd. Voor het effect van Wandeloord maakt dat niet uit. Daar blijkt het echte meesterschap van West 8. Nu loont het nog meer hoezeer de nieuwe architectuur is geënt op het oude Nieuw Crooswijk. De uitbundige baksteen van vroeger vult die van nu juist aan.

Extra: Teamgeest

Aan Wandeloord ligt een bijzondere vorm van samenwerking ten grondslag. Telkens als de architecten een ontwerpronde gereed hadden, werden van hun gebouwen maquettes gemaakt die als model van heel Wandeloord werden bijeenschoven. Architecten, de opdrachtgevers, plus West 8 leverden commentaar. Dit alles om de teamgeest en vooral de eenheid van de buurt te versterken.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden